Các con thương yêu,
Hôm trước mẹ nghe con thắc mắc: "Tại sao bố mẹ của bạn không chịu đi parties, đi đánh golf,... nói chung là không thích tham dự các sinh hoạt xã hội vui vẻ ở đây?"
Câu trả lời không thể ngắn được con ạ. Nhưng nói ngắn gọn là quê hương của bố và mẹ ở Việt Nam, còn quê hương của các con lại là Hoa kỳ, một nghịch cảnh mà cả bố và mẹ chưa hề nghĩ đến cho tới khi phải trả lời câu hỏi của con.
Bố và mẹ đều có chung một thao thức của một người Việt tha hương vì hoàn cảnh chính trị. Điều này đã trở thành một tâm bệnh lưu niên. Thời gian không còn là thuốc trị bá bệnh cho căn bệnh này, mà ngày càng trầm trọng hơn.
Đó là một điều mâu thuẫn với ước mơ chung của Bố Mẹ ngày còn trẻ. Thuở còn học sinh, ước mơ của mẹ là được đi du học Mỹ. Ước mơ đó chỉ là mộng mơ, chẳng dám xem đó là đích đến, vì biết mình xuất thân nhà nghèo. Tiền lương của một cô giáo mới ra trường được bổ đi xa, mỗi tháng phải gửi về cha mẹ nuôi em, còn lại đủ để đóng tiền nhà trọ thôi.
Ước mơ đó trôi qua rất nhanh khi mẹ lập gia đình với bố con. Thế là mẹ có ước mơ mới. Mẹ lại ước khi có con sẽ gửi sang Mỹ du học khoảng 4, 5 năm rồi trở về. Thế là đủ cho mẹ hãnh diện cả đời. Mẹ cũng không nghĩ xa hơn, học tiếng Mỹ 4, 5 năm rồi làm gì cho đất nước? Và cũng như ước mơ trước, không nghĩ đó là cái đích để đi đến.
Lúc mới lấy nhau, bố mẹ còn kẹt phục vụ ở hai nơi xa xôi. Bố ở Sài Gòn, mẹ thì dạy tỉnh nhỏ gần Châu Đốc. Chưa kịp xin về cùng nơi thì đã xảy ra ngày 30 tháng 4, 1975. Lẽ ra đó là ngày vui thống nhất, nhưng tâm trạng của những người ở tỉnh thành miền Nam đều hoang mang. Mình có là đối tượng của phe thắng trận hay không? Mình sẽ không được tiếp tục đi dạy, rồi mình làm gì ăn?
Những người nào ở miền Nam không vào bưng để theo quân giải phóng, nhất là người đi đạo Ca-tô-lic như mẹ, thì hoàn toàn đều có chung sự tưởng tượng về những cảnh đọa đày khủng khiếp từ vật chất đến tinh thần nếu ở lại sống với Cộng Sản.
Trong lúc đó, bố con phát xuất từ một cậu bé trai đầy lý tưởng yêu nước, háo hức, theo Việt Minh làm giao liên. Thế nhưng rồi cũng là nạn nhân của một hoàn cảnh éo le, bị địch bắt rồi thả. Tổ chức đã rút đi vào nơi bí mật. Rồi các biến chuyển chính trị làm cho vùng bố con không còn là nơi hoạt động và sinh sống được nữa. Chỉ còn là một cậu bé dưới thuổi vị thành niên, bố con phải tìm cách mưu sinh ở vùng phe Quốc gia kiểm soát, và không còn nơi trở về. Với kinh nghiệm những cuộc thay đổi chính trị, bố con nghĩ, sau một thời gian dài chia cắt đất nước, sẽ không dễ dàng gì vượt qua được những nghi ngờ. Mà quả đúng thế, một cậu học trò của bố vào giờ chót thông báo rằng bố bị phe giải phóng nghi ngờ là CIA chỉ vì bố được đi du học ở Mỹ mấy năm. Chỉ cần nghe hai tiếng nghi ngờ, bố con quyết định rất nhanh vì mẹ đang mang thai chị Xuân.
Ngày nay, những chuyện đó trở thành vô lý, khó hiểu, nhưng đó là những sức ép để bố và mẹ phải liều lĩnh quyết định cuộc đời vô định. Con sẽ được kể ở nhiều bài khác về những ngày mới trên đất lạ.
Nhưng hôm nay mẹ có câu chuyện mới nghe, và cảm thấy cần chia sẻ cho các con nhân đi cùng bố vào thăm một bà bác sĩ gốc Ấn độ (9 tháng 3, 2021).
Bà nói chuyện rất nhiều khi biết bố mẹ là người gốc Việt, tựu trung cảm phục người Việt đã hiên ngang và tự hào đánh đuổi được các cường quốc ra khỏi lãnh thổ của mình. Bà khoe đã xem phim về Việt Nam của Ken Burns, và kể lại nhũng câu chuyện với bệnh nhân của bà từng tham chiến ở Việt Nam.
Những người Mỹ đó đã nói lên rằng... ở cuối cuộc viễn chinh ở Việt Nam, họ cảm thấy mình không có chính nghĩa, một cuộc chiến không có lý do chính đáng.
Bác sĩ kể tiếp. Một bệnh nhân của tôi bị thương ở hai chân, bị cháy xém từ trong chiến tranh, đi không vũng. Bẵng đi một thòi gian mấy năm, khi gặp lại, người thương binh Mỹ này kể cho bà bác sĩ nghe lý do.
"Tôi không đến thăm bà vì chân tôi hết đau, tôi đi lại được. Bà biết không, đó là từ lúc tôi trở lại Việt Nam, và lãnh nuôi hai đứa con nuôi.
Bác sĩ ơi, chân tôi đã bước trong những vũng máu của các trẻ thơ vô tội." Người thương binh than thở trong nghẹn ngào, và lập lại câu nói thêm lần nữa.
"Vâng, chân tôi đã bước trong những vũng máu của các trẻ thơ vô tội. Và, từ lúc tôi tìm hai đứa con để nuôi thì tôi được lành bệnh."
Trên đường về, nhắc lại câu chuyện đó, bố con nói "thật là khó giải thích theo khoa học".
Ý nghĩa của cuộc đời nhiều khi không chỉ là những lý tưởng xa vời, mà nó phải nằm trong tim của chính mình. Mà kỳ lắm, khi ta ở ngay trung tâm của cơn bão, ta không thể nhìn thấy được bất cứ điều gì đẹp về nó. Vì nó tàn phá, nó tiêu diệt tài sản cũng như sinh mạng. Nhưng người làm đài khí tượng chụp không ảnh một cơn bão đăng lên báo. Ai cũng nói, ảnh đẹp, hình xoắn rất đều, trông như con ốc, hay một thiên hà trong vũ trụ, nó cân đối, nó trắng phêu, những quan sát hờ hững và lạnh lùng... Chỉ khi sau cơn bão, người đến chia sẻ cơm áo cho ta, hay ta đi giúp đồng bào mất nhà mất cửa, mất cả người thân. Lúc ấy ta mới cảm nhận được tình đồng bào. Vì thế, không phải lúc nào chúng ta cũng hiểu chữ đồng bào có ý nghĩa như thế nào.
Mà đồng bào là ai? Khi ta bị hàng xóm xỉa xói lời ra tiếng vào, hay ganh ghét đố kỵ,... Ta muốn thoát ra sự quen biết trong xóm láng, nhiều thị phi. Lúc đó chữ đồng bào thật vô nghĩa và rẻ rúng. Nhưng khi ta đọc lịch sử, thấy dân ta bị Pháp đày đọa để đào mỏ cho chúng cướp các khoáng sản, tài nguyên, hoặc xây dựng những cơ sở cho họ hoạt động và thụ hưởng ngay trên đất nước mình, rồi còn đóng nhiều loại thuể cho chúng hưởng, thì ta cảm thấy thương đồng bào ta. Một khái niệm rất chung, không phải là bà hàng xóm chua ngoa, không phải thằng cha bán gạo đong lưng đấu, không phải bà bán cá cân thiếu, không phải là con bạn hay nói dối,...
Ở nước ngoài, khi phong trào kỳ thị người gốc Á nổi lên, ta bỗng dưng thấy thân phận của người Việt da vàng ở đấy rất mong manh. Lúc đó mới hiểu chữ đồng bào là gì. Không phải là mấy ông cầm cờ vàng biểu tình chống đủ thứ, kể cả chống chúng ta đi xem kịch của các nghệ sĩ từ trong nước ra trình diễn. Không phải những người gọi là bạn vì cùng gặp nhau ở một nhà người chủ tiệc Karaoke. Ra khỏi nhà là đó là sẵn sàng nói xấu nhau, ....
Ở nước người ta, bố mẹ nhớ tất cả những hương vị của cái gọi là quê hương, mà khi về tận nơi vẫn không thấy. Nó nằm ở đâu mẹ không biết. Mẹ về Việt Nam, mấy lần tìm đến những nơi xưa, các trường trung học xưa mà mình đi học, rồi đi dạy, trường sư phạm nơi chất chứa bao nhiêu kỷ niệm. Các ngôi trường còn đó, cũng đã thay đổi đôi chút, nhưng cái mình muốn tìm thì nó ở đâu, không thấy! Nó vô cảm thế nào đó. Ngay cả mấy lần gặp lại bạn học cũ, ngay cả bạn thân, nhưng dường như cảm giác gần gũi cũng không còn nữa. Ông bà ta nói: "Xa mặt cách lòng" câu nói mà ngày còn trẻ mẹ không tin. Ngày còn trẻ, mẹ tin ở tấm lòng sắt son của con người, mẹ tin ở sự công bình là lẽ tất yếu, mẹ tin ở sự thủy chung là niềm tin, mẹ tin ở tình bạn, tình cha mẹ con cái, tình anh em chị em, và tình nước. Tất cả niềm tin đó là tuyệt đối. Cho nên câu nói "xa mặt cách lòng" là điều mà mẹ muốn sống đời để chứng minh ngược lại.
Giờ thì mẹ không chứng minh được cái gì cả. Mẹ đã xa mặt, xa quê hương quá lâu, và cố tìm lại "ngày xưa" , vẫn chưa hay không thấy cảm giác. Vậy thì ai là kẻ "cách lòng"? Bạn mình hay chính mình? Trường mình hay chính mình? Không thể do mình, không phải là mình tự cách lòng, vì chính cái gì bên trong lòng mình thôi thúc mình đi tìm họ? Không biết bạn mình có cảm giác thế nào, sao mình không bắt được?
Nhưng bố con thì khác. Từ lúc ông bắt đầu viết sách thì ông trở về tuổi thanh xuân, hăng hái, luôn ở trong trạng thái của một người chiến sĩ, lòng nặng căm thù giặc Pháp giống như lúc ông theo nhi đồng lúc 13 tuổi.