Chúng tôi đi từ Nam ra Bắc thời gian hơn 1 tháng.

Có thể nói điều may mắn mà hai vợ chồng chúng tôi có được trong chuyến đi này to lớn vô cùng, tưởng chừng khó có ai được như thế. Chẳng những có được các cháu trai thay phiên nhau, tùy theo ở Nam hay Bắc, đưa đón bằng xe nhà đến những nơi mà chúng tôi muốn thăm, mà còn có thêm vài đứa em, cháu tháp tùng theo xe để hàn huyên trao đổi những câu chuyện thuộc đủ mọi thứ. Tận dụng cơ hội ngàn vàng, chúng tôi đã đi thăm được nhiều nơi mà trước đây chưa đi được, vẫn ưu tiên là những di tích lịch sử, văn hóa.  

Cách đây 8 năm, lúc mẹ tôi còn sống, tôi từng ngồi xem phim Việt Nam với mẹ để có giờ gần gũi cho bà đỡ buồn, dù nhiều lúc tôi chẳng để ý đến nội dung của phim. Lần ấy xem phim "Dù Gió Có Thổi" tình cảm hài hước, mô tả những chuyện mâu thuẫn trong một gia đình có ba thế hệ. Tôi cứ phàn nàn, cái tựa phim lãng xẹt, nhưng Mẹ tôi lại rất thích xem, và bà đặt cho nó cái tên gọn gàng là phim "Gió". Bà cứ xem tới xem lui mãi, vì hay quên cốt chuyện, đâm ra tôi cũng chú ý. Trong đó có một cảnh làm tôi "thèm", thèm sâu đậm đến mãi về sau này. Hình ảnh cả nhà cùng ngồi bên bếp lửa nấu bánh chưng thúc đẩy tôi cố gắng thực hiện trong lần về Việt Nam này, nhân lý do về cúng giỗ họ và thăm khu mộ gia tộc mới xây ở Bắc.

Rất may, quê ngoại tôi vẫn còn gia đình Cậu Mợ ở Nam, nên tôi nhất định về kịp thời gian nấu bánh trước Tết. Thế là chương trình bắt đầu "Ăn Tết" ở miền Nam.

Sau đó ra Sài Gòn rồi Vũng Tàu, ghé thăm vài ngôi chùa, rồi đi xe giường nằm từ Vũng Tàu ra Quảng Ngãi. Có người cháu trai con người em chồng đang công tác ở miền Trung ra đón để đưa đi du lịch những nơi có tiếng quanh đó. Ngoài những địa điểm do chúng tôi muốn biết, cháu biết chỗ nào thì dẫn bác đi xem chỗ ấy. Trước tiên là Sơn Mỹ, rồi Ngã Ba Đồng Lộc, đền thờ Trương Định, quê ngoại quê nội của Bác Hồ, thánh địa La Vang.

Ra đến Bắc, trước khi thăm khu mộ và họp ngày giỗ gia tộc, chương trình lại tiếp tục đi thăm nhà thờ Thái Bình.

Đặc biệt, chúng tôi tìm hỏi chuyện với vài người dân lương lớn tuổi ở quanh các nhà thờ như giáo xứ Quỳnh Lang, Phương Xá, Thân Thượng, và Cao Mại, Trại Táo. Đây là những nhà thờ nằm trong lịch sử thời chiến tranh, có sự "hiểu lầm" nào đó với dân chúng mà hai tác giả Quang Toàn và Nguyễn Hoài đã nhắc đến trong một cuốn sách mà chúng tôi đã được đọc từ lâu. Chúng tôi cũng gặt hái nhiều sau vài cuộc chuyện trò như thế. 

Khi ra Bắc, người cháu con người anh chồng ở Lào Cai ra tháp tùng. Chúng tôi kéo nhau đi Chùa Hương (núi Hương Sơn), dự Lễ Khai Ấn Đền Trần, những từ ngữ mà tôi nghĩ chẳng bao giờ có thể hiện ra thực tại. Cách ngày sau lại leo đỉnh Fansipan (với sự trợ giúp của các Cáp treo!).  Sau đó chúng tôi kéo về Hà Nội, phân nửa bà con trở về miền Nam.

Ngày sau, chúng tôi lại được đưa đi thăm Đền Hùng (trên núi Nghĩa Lĩnh), một mong ước đã từ lâu chúng tôi hằng ôm ấp.  

Vợ chồng một người bạn văn từ lâu liên lạc qua email đã đến gặp chúng tôi một buổi chiều và hôm sau đưa đi chơi ở làng Vạn Phúc, nơi bán lụa và dệt lụa, nghe ca trù giữa sân đình thơ mộng.

Sau đó, chúng tôi tự ý tìm mấy tiệm sách và nhân tiện đi thăm Thành Thăng Long. Chưa hết, ngày áp chót, chúng tôi ra Phố Cổ Hà Nội mua vé để theo đoàn du lịch đi Trúc Lâm, núi Yên Tử. Đáng lý ra có thể leo đến đỉnh, nhưng đến tượng Phật Hoàng, chúng tôi ngưng lại, không dám leo lên cột mốc chót là Chùa Đồng, vì muốn tiết kiệm sức khỏe để trở về ...nguyên vẹn.

Nước ta ngày nay cái gì cũng có, nhất là điện thoại thông minh, một điều kiện phổ biến thông tin, một đơn vị để đo mức sinh động của xã hội. Nhiều người giàu có hơn ta có thể tưởng tượng, và số còn lại đang cố gắng leo lên một cách kiên nhẫn, và chấp nhận. Số bất hạnh, và số không chấp nhận, nôn nóng muốn đổi đời, chắc chắn cũng còn đâu đó rất nhiều, nhưng vì không nằm trong mục đích nên chúng tôi không đi tìm, và do đó cũng không thấy.

1. Những ngày họp gia đình dài kỷ lục

Như đã nói trên, chúng tôi đã có một chương trình "đoàn tụ bà con" trên xe, cùng chia sẻ các câu chuyện hơn 10 tiếng mỗi ngày, và kéo dài hơn một tháng, một cơ hội khó thể xảy ra cho ngay chính con cái gia đình chúng tôi ở Mỹ. Cha mẹ con cái ít khi có được thời gian mỗi ngày tâm sự với nhau lâu như thế, huống chi là bà con. Điều may mắn thứ hai là sức khỏe cũng cho phép chúng tôi liên tục chương trình thăm viếng mà không bị gián đoạn.

Hai lần về Việt Nam trong nhiều năm trước, ở Bắc, chúng tôi đã được thăm Điện Biên Phủ, Tuyên Quang, Ải Chi Lăng, Ải Nam Quan, Đèo Pha Đin, nhà tù Sơn La, đập thủy điện Hòa Bình,.. (không kể những nơi nổi tiếng tại Hà Nội.) Ở Nam, từng leo đến đỉnh Núi Sam nhìn qua biên giới Miên, và cũng từng xuống tận mũi Cà Mau để được chạm đến điểm tận cùng của đất nước. Chưa kể cái thú vị được trở về những ngôi trường cũ, những nơi của "những ngày xưa thân ái", xen kẽ với một ít tụ điểm tham quan mới.

2. Một tháng được đi đến 4, 5 ngọn núi

Lần này từ Sài Gòn ra Vũng Tàu, chúng tôi có ghé thăm vài ngôi Chùa, và cũng sẽ thăm nhiều nhà thờ (có tiếng) trên đường ra Bắc. Ở Sàigon, chúng tôi cùng cô cháu vào thăm Chùa Giác Ngộ, nghe nói chùa này mới vừa được xây xong năm rồi. Chúng tôi rất hân hạnh được gặp gỡ thầy Nhật Từ, một trong số ít tu sĩ mà chúng tôi được biết giảng những bài sát thực tế và có tầm nhìn xa. Thầy nổi tiếng một phần cũng vì đã bị những người chống Cộng cực đoan vây bủa trong kỳ đi thuyết giảng ở Mỹ mấy năm về trước. Đến Vũng Tàu, chúng tôi thăm chùa Phật Quang vì nó ở gần vùng bà con. Quả là hai Chùa có sự khác biệt rất lớn theo nhận xét của cá nhân tôi: mỗi bên một vẻ. Chúng tôi tò mò muốn đến chùa Phật Quang một phần cũng vì cái duyên được nghe vài bài giảng rất thu hút của thầy Chân Quang từ năm 2012 kỷ niệm Ngàn Năm Thăng Long đến nay. Không ngờ chùa này ở hẻo lánh trên Núi Dinh, Bà Rịa Vũng Tàu (xem video tiêu biểu). Lúc đó thầy không có mặt vì đã đi ra Bắc tham dự lễ phóng sinh vào rằm tháng Giêng ở chùa nào đó, vì thế chúng tôi không được gặp thầy.

Lần đầu đi xe giường nằm từ Vũng Tàu ra Quảng Ngãi, có cháu MQ đón chúng tôi để đưa đi du lịch trên đường ra Bắc. Trước tiên là Sơn Mỹ, rồi Ngã Ba Đồng Lộc, đền thờ Trương Định, quê ngoại quê nội của Bác Hồ,... không quên thánh địa La Vang.

Ra đến Bắc, trước khi thăm khu mộ và họp ngày giỗ gia tộc, chương trình lại tiếp tục đi thăm nhà thờ Thái Bình. Đặc biệt, chúng tôi tìm hỏi chuyện với vài người dân lương lớn tuổi ở quanh các nhà thờ như giáo xứ Quỳnh Lang, Phương Xá, Thân Thượng, và Cao Mại, Trại Táo. Đây là những nhà thờ nằm trong lịch sử thời chiến tranh, có sự "hiểu lầm" nào đó với dân chúng mà hai tác giả Quang Toàn và Nguyễn Hoài đã nhắc đến trong một cuốn sách mà chúng tôi đã được đọc từ lâu. Chúng tôi cũng gặt hái nhiều sau vài cuộc chuyện trò như thế.

Ngoài những ngày họp họ, thăm mộ, và giỗ tổ, chúng tôi kéo nhau đi Chùa Hương (núi Hương Sơn), dự Lễ Khai Ấn Đền Trần, những từ ngữ mà tôi nghĩ chẳng bao giờ có thể hiện ra thực tại. Một người cháu trai ở miền Bắc đưa đi leo đỉnh Fansipan (với sự trợ giúp của các Cáp treo!), và định đưa bà con đi Hà Giang. Nhưng cháu đột ngột có việc ở Hà Nội không thể đi được nữa. Thế là đoàn phải chia tay ở Sóc Sơn, cháu MQ đưa bà con trở về Nam, còn Duy, con người anh cả, đưa chúng tôi về Hà Nội. Ngày sau, chúng tôi được vợ chồng cháu Duy đưa đi thăm Đền Hùng (trên núi Nghĩa Lĩnh), một mong ước đã từ lâu chúng tôi hằng ôm ấp. Thật ra chúng tôi cũng định gác lại chuyến đi Hà Giang để dành đi với một người bạn văn.

Trước khi về Việt Nam, người bạn văn này hứa sẽ đưa chúng tôi đi thăm Hà Giang. Anh bạn nhắn nhiều lần "khi nào đến đó nhớ cho tôi hay". Nhưng đến ngày hẹn chót, anh ta cũng bị công việc kềm chân không thể giữ lời hứa. Rốt cuộc chuyến đi Hà Giang vẫn còn nằm trong một tương lai nào chưa biết. Thay vì thế, vợ chồng người bạn văn này đã đến gặp chúng tôi một buổi chiều và hôm sau đưa đi chơi ở làng Vạn Phúc, nơi bán lụa và dệt lụa, nghe ca trù giữa sân đình thơ mộng. Sau đó, chúng tôi còn đi thăm Thành Thăng Long. Chưa hết, ngày áp chót, chúng tôi ra Phố Cổ Hà Nội mua vé để theo đoàn du lịch đi Trúc Lâm, núi Yên Tử. Đáng lý ra có thể leo đến đỉnh, nhưng đến tượng Phật Hoàng, chúng tôi ngưng lại, không dám leo lên cột mốc chót là Chùa Đồng, vì muốn tiết kiệm sức khỏe để trở về ...nguyên vẹn.

3. Dân tình - một cái nhìn vội

Trải nghiệm tâm lý gặp thân quyến họ hàng như kể trên quả là tuyệt vời, tràn ngập niềm vui. Bà con và bạn bè nhiều người làm ăn nên ra, có người xây nhà mới, hoặc xe mới, hoặc cả hai, có người con cái du học đó đây, hãnh diện về thành đạt. Cũng có người tuy vẫn cơ cực nhưng có nhà ở đầy đủ, đất vườn, trồng trọt để kiếm sống. Tuy chúng tôi cũng chuẩn bị lì xì tượng trưng cho bà con, tâm lý nhiều người lần này chỉ nhận như nhận là một món quà xã giao, chứ không còn là việc "giúp đỡ cần thiết" như nhiều năm về trước. Bà con trở thành khá giả và giàu có cũng khá nhiều, họ còn "lì xì" ngược lại cho chúng tôi.

Nói chung, về mặt vật chất, đường xá, nhà cửa khắp nơi được cải tiến tối đa. Các con đường đất mà chúng tôi còn đi ở nhà quê năm trước đều được đổ xi măng hoặc tráng nhựa. Nghề xây dựng hoạt động mạnh, nhà mới, cầu mới, đường mới,... rầm rộ phát triển khắp nơi. Phong trào chơi Bonsai rât phổ biến. Đi đâu cũng thấy các cây bonsai rất nghệ thuật. Ngoài các nhà dân, sân các trụ sở, văn phòng, các chùa chiền, các nhà thờ đạo Chúa cũng chưng bày thật nhiều cây cảnh bonsai, trông rất Á Đông.

4. Chiến đấu với môi trường!

Nhưng dường như sự giàu có đến quá vội, nhảy vọt bỏ qua một số yếu tố căn bản để bảo đảm cho bước đi vững chắc. Dưới mắt tôi, các công trình xây dựng dường như thiếu sự hoàn chỉnh, người dân chưa đề cao cảnh giác về sự an toàn. Các tòa nhà xây nửa chừng, trơ sườn, bị bỏ dở, được tìm thấy rất nhiều nơi, biểu lộ những việc giao dịch tài chánh không được minh bạch, khó hiểu thế nào đó.

Có nhiều nơi xa hoa mà ngay ở Mỹ cũng ít khi thấy. Nhà hàng buffet ở Hà Nội như khu vực Sen Tây Hồ là một trong những nơi sang trọng bậc nhất mà tôi từng thấy, những khu thương mại như Tràng Tiền quả là sang trọng, nhưng hãy còn thưa khách.

Những đơn vị sinh hoạt sang trọng và sạch sẽ như thế dường như bị vây kín bởi những cái gì bất xứng chung quanh nó.

Có một số thành phố tương đối sạch sẽ như Hải Phòng, Đà Nẵng,.. rất đáng khích lệ, còn nhiều thành phố lớn như Sài Gòn, phố cổ Hà Nội vẫn còn rất nhiều con đường đầy rác. Tôi bị dị ứng với bụi, nhưng đi qua rất nhiều đường phố nhỏ đều gặp người phu cầm chổi quét, bên cạnh là các đống rác ngập ngụa khó coi. "Người phu quét đường" (trong bài Đại Bác Ru Đêm) của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn đến nay vẫn còn sống!

Người đi đường xem đường đi là những thùng rác công cộng. Họ khạc nhổ vô tư.... Tôi sợ hãi cho tôi thì ít, mà tôi sợ người nước ngoài đánh giá thì nhiều. Không thể nào biện minh "đó là văn hóa của ta" được. Đây là vấn đề mặt mũi, mức độ văn minh dân tộc phô diễn ngay trước mắt mọi người, nhất là hàng ngày có mặt bao nhiêu du khách nước ngoài, dễ mất thu nhập qua ngành du lịch như chơi. Ngày xưa nước ta chưa khai thác ngành du lịch, và tình trạng còn thê thảm hơn nữa. Nhưng ngày nay, ta có nhà sang, ta có khách mới, ta cần phải thay đổi cách sống cho phù hợp.

Nếu tiếng nói này đến được cơ quan trách nhiệm của chính quyền, xin phát động phong trào tự giác về vệ sinh: "không bỏ rác xuống đường, không khạc nhổ xuống đường, không tiểu tiện dọc đường." Xin xem thêm bài "Thành phố đáng sống" đầy rác trong ngày Môi trường thế giới, đăng trên infonet.vn năm 2012.

Để thực hiện những điều này, những việc sau đây có thể tiến hành không mấy tốn kém trong lúc các nhà vệ sinh cần được cải thiện dần dần:

- Đặt nhiều thùng rác dọc theo các con đường, con hẽm (chính phủ tài trợ cộng với sự góp sức của khu phố) trong các nơi công cộng có nhiều người qua lại. Chỉ dẫn và ra luật phạt những ai vi phạm bỏ rác xuống đường. Làm khó một thời gian ngắn, người ta sẽ phải theo mà thôi. Dân ta không đến đỗi không biết cầu tiến.

- Người hốt rác không còn phải cầm chổi quét cả ngày như trước, mà chủ ý chỉ lo đổ các thùng rác vào xe rác, chở đi nơi được chỉ định.

Trong lúc tìm vài bức ảnh để minh họa cho bài viết này, tôi gặp những bài viết về môi trường tương tự rất phấn khởi. Tờ Vietbao.vn có đăng bài "Thu Gom Rác Theo Giờ" ở Khu dân cư số 3, P. Khuê Trung, Q. Cẩm Lệ (Đà Nẵng) năm 2012, và tờ vov.vn có bài "Quảng Ninh sẽ lắp đặt 1.000 thùng rác công cộng tại khu du lịch" (năm 2016) là những cố gắng tích cực rất cần được cổ võ khắp nơi. Như vậy, trong tương lai các nơi cũng sẽ dần dà tiến theo mà thôi. Bài "Sáng kiến "Lắp đặt thùng rác du lịch" của icd.com.vn không biết có từ lúc nào, cũng góp phần hứa hẹn một sự cải tiến tích cực.

- Những người thường khạc nhổ phải mang riêng cho mình một lon Coca hay lon bia trống,.. Tôi vẫn thấy mấy cậu trai người Mỹ cầm tay các lon này để nhổ nước miếng vào đó. Họ không hề khạc nhổ xuống đường.

- Cổ võ các xe nhà hay xe khách chạy đường trường chứa sẵn các chai lọ có nắp và dễ rửa, để dành cho quí ông cần khi khẩn cấp. Khi nào đến nhà vệ sinh thì người nào dùng chai lọ ấy phải tự đi đổ vào bồn cầu, rửa sạch và mang trả lại cho chủ xe. Tôi chưa có ý kiến giải quyết vấn đề cho phụ nữ, nhưng nếu quí bà cố gắng chuẩn bị đi đường trường thì có thể giải quyết vấn đề dễ dàng hơn.

Đa số các nhà hàng bình dân dọc đường từ Nam ra Bắc mà chúng tôi ghé vào đều có thức ăn ngon, nhưng vấn đề vệ sinh vẫn là điều tôi bị ám ảnh nhiều nhất. Bàn ăn lau không sạch, nhưng nhìn giẻ lau bàn, tôi rợn cả người. Thực khách luôn bỏ rác thẳng xuống sàn nhà. Chỉ cần một lần đến thăm, liệu những miếng ăn ngon có đánh đổi được cảm giác khiếp đảm trước vô vàn thứ rác dước sàn nhà hay không? Cũng có nhiều nhà ăn để sẵn thùng rác dưới bàn cho thực khách bỏ vào đó. Đó là một tiến bộ cần khuyến khích.

xương trên dĩa xương trong dĩa

Thực khách trong các nhà hàng Mỹ cứ để xương ngay trong dĩa ăn của chính mình. Nếu dĩa ăn bị đầy, thì nhờ hầu bàn lấy cho dĩa khác. Giấy lau miệng cũng để ngay trên bàn, không sao cả. Dọn bàn thì dọn hết rác là xong, không hề có một cọng rác rơi xuống đất.

Ngay trong lúc bài này được viết, ở Hà Nội đang có phong trào dọn dẹp các vĩa hè để lấy lại một ít cảnh quan, một trong những việc chính quyền cố gắng (xin đọc Hà Nội: Chợ tràn ra đường ngay trong cao điểm dọn dẹp vỉa hè). Âu cũng là việc đáng mừng.

5. Dân tình - sâu thêm một chút

Do ảnh hưởng từ những chuyện khoe khoang của những người được ở các nước "văn minh tiên tiến" từ mấy chục năm qua, nhiều người Việt Nam trong nước ước mơ được định cư ở nước ngoài.

Một người thân hỏi ý kiến chúng tôi về việc cho con cháu định cư ở nước ngoài. Và chúng tôi đã đi vào chi tiết, cặn kẽ từ vật chất đến tinh thần, theo kinh nghiệm một người đã ở nước ngoài một thời gian dài hơn ở trong nước. Nhưng ta không thể ngăn cản những người trẻ đang mơ một giấc mơ Mỹ quốc. Chúng tôi hoàn toàn không có ý ngăn cản bất cứ bà con nào sang định cư ở nước ngoài.

Có thể nói, những người ở bất cứ nước nào khác trên thế giới vì hoàn cảnh nào đó, nhất là chưa có cuộc sống ổn định, được sống ở Mỹ là lên một xã hội thiên đường. Những người có vật chất ổn định, muốn gửi con đi du học nước ngoài, chọn nước Mỹ cũng có thể là chọn lựa tốt. Nhưng du học chứ không phải là định cư. Nếu ở lâu, có vợ sinh con mọc rễ ở xứ người, có một vài người bạn ... thì giống như cây đã bám rễ ở đất khác. Đối với gia đình cha mẹ ở trong nước, ngoài đời sống vật chất có lợi thêm hay không là còn tùy, nhưng chuyện chắc chắn phải nói là mất con, mất cháu. Tại sao? Như một cây bị bứng ra khỏi đất trồng nơi khác. Chúng nó phải thích nghi với đời sống văn hóa riêng theo xứ Mỹ. Chúng phải đi theo lịch các ngày nghỉ theo xứ người, ăn lễ Ta Ơn, mở tiệc hay dự tiệc Noel và Tết tây,.. và không được nghỉ ngày Tết ta, không còn nhộn nhịp đưa ông Táo, rước ông bà,... không còn lồng đèn Trung Thu,.... Những ngày Tết và lễ cổ truyền bản xứ sẽ dần dà bị bỏi rơi, bởi chẳng còn thích hợp ở vùng xã hội mới. Nó sẽ không còn nôn nao về tham dự giỗ họ, hay ăn Tết gì nữa, bởi nó còn một gánh ràng buộc mới ở bên xứ người.

Một cô cháu bên Việt Nam, mời chúng tôi ghé lại trú ngụ trong ngôi nhà mới xây theo kiểu hiện đại, và trang bị nội thất cũng hiện đại từ tầng trệt tới tầng ba. Cô ấy than rằng hai người anh ruột thân yêu đi định cư ở Canada từ năm 1979, 1980, gì đó bây giờ không còn thư từ hay điện thoại gì cả, gần như biệt tăm. Chúng tôi chống chế giùm để cho cô ấy bớt đau lòng: "Ở bển đứa nào cũng đi làm đầu tắt mặt tối, thông cảm cho tụi nó đi con. Ai cũng vậy đó cháu ơi."

Quay lại nói với cháu M, chúng tôi giải thích: "Con người sống trên đời, bên trên vật chất là một nhu cầu tinh thần rất lớn lao, là hạnh phúc con người đó. Những người xa xứ, có thể hưởng thụ vật chất và văn minh của thiên hạ, nhưng họ không còn đường về Việt Nam nữa, vì chân họ bị cùm ở vòng xích mới, lễ lạc, phong tục, con cháu,... Đa số họ cũng không hạnh phúc gì đâu vì đêm đêm cứ nhớ về quê nhà. Nhớ nhưng về ở lại Việt Nam thì không được, vì bị cách xa con cháu, mà xóm giềng thì xa mặt cách lòng rồi... Tâm sự này, và kinh nghiệm này, chính chúng tôi đang mắc phải."

Về mặt giải trí, trong nước bây giờ có cả trăm thứ loại chương trình thi đua văn nghệ vui nhộn. Sinh hoạt văn nghệ nói lên cảnh sống thanh bình, con người thư giãn bậc nhất. Ca sĩ thành đại gia không biết bao nhiêu mà kể. Nếu dân chúng không có thời giờ, không có tiền bạc thì lấy đâu đi xem nhạc hội? Thỉnh thoảng chúng tôi có xem Youtube nghe những nghệ sĩ đường phố hát thật hay. Các em bé mang máy khuếch âm trên ngực, và hát như giọng chuyên nghiệp. Tiếc rằng trên đường chúng tôi đi từ Nam ra Bắc, chưa được gặp một lần. Điều đáng nói ở đây là một cách sống dễ dãi dành cho những tài năng chưa có cơ hội lên sân khấu. Các cháu hát dạo nhận tiền thưởng trực tiếp từ khách, mà không phải "đóng thuế". Ở Mỹ có lẽ không thể làm được như thế. Thứ nhất là vấn đề an ninh. Thứ hai là trật tự. Vì thế họ giữ được môi trường sạch, cả về vật chất lẫn hoạt động xã hội. Nhưng ở xứ ta mà việc gì cũng "ngăn nắp" như thế thì làm sao những người nghèo, bán dạo, hát dạo có thể sinh nhai?

4. Quyết định về ăn Tết nhà quê lần đầu

Cách đây gần 8 năm, lúc mẹ tôi còn sống, tôi từng ngồi xem phim Việt Nam với mẹ để có giờ gần gũi cho bà đỡ buồn, dù nhiều lúc tôi chẳng để ý đến nội dung của phim. Lần ấy xem phim "Dù Gió Có Thổi" tình cảm hài hước, mô tả những chuyện mâu thuẫn trong một gia đình có ba thế hệ. Tôi cứ phàn nàn, cái tựa phim lãng xẹt, nhưng Mẹ tôi lại rất thích xem, và bà đặt cho nó cái tên gọn gàng là phim "Gió". Bà cứ xem tới xem lui mãi, vì hay quên cốt chuyện, lại thêm bị gián đoạn vì ngủ giữa chừng. Ngày qua ngày, tháng này qua tháng kia, hơn một năm trường, nhiều lần bà cứ bảo bỏ phim "Gió" vào DVD để nghe, đâm ra tôi cũng chú ý. Trong đó có một cảnh làm tôi "thèm", thèm sâu đậm đến mãi về sau này.

Đó là cảnh cả nhà tam đại đồng đường ngồi quanh thùng bánh chưng, chụm lửa và nghe người lớn kể chuyện đời xưa. Sinh ra và lớn lên ở miền Nam Việt Nam hơn 27 năm, nhưng chưa lần nào tôi được hưởng cái không khí sum họp bên bếp lửa như thế. Không phải vì chiến tranh, nhưng vì gia đình tôi không ở quê, mà lên chợ sinh sống. Mỗi Tết thì cả nhà lo đón xe về quê nội rồi quê ngoại để thăm hết bà con, lúc đó cả hai quê đều đã gói xong bánh chưng, chỉ còn cho chúng tôi mang về chợ mà ăn. Mẹ tôi cũng chưa hề biết gói một đòn bánh tét. Từ đó cho đến về sau, và nhất là việc làm khi sống ở Mỹ, không được ngày nghỉ riêng cho Tết ta, việc gói bánh chưng cũng vẫn là huyền thoại vì tôi chưa hề làm. Lại thêm, chúng tôi luôn được người khác tặng bánh chưng hoặc bánh tét mỗi năm.

Hình ảnh cả nhà cùng ngồi bên bếp lửa nấu bánh chưng thúc đẩy tôi cố gắng thực hiện trong lần về Việt Nam mới gần đây, nhân lý do về cúng giỗ họ và thăm khu mộ gia tộc mới xây ở Bắc. Rất may, quê ngoại tôi vẫn còn gia đình Cậu Mợ Út ở Nam, nên tôi nhất định về kịp thời gian nấu bánh trước Tết. Thế là chương trình bắt đầu ở miền Nam.

Lý Thái Xuân