Từ rất lâu, học sinh luôn được dạy về Nguyễn Trường Tộ như là một "học giả", vừa là một nhà thông thái, thâm nho, yêu nước, ... nhưng không được triều đình trọng dụng. Chuyện được truyền là nhà "thông thái" Nguyễn Trường Tộ đi nước ngoài về kể chuyện nước người văn minh có ngọn đèn thắp ngược, có xe sắt ... và dâng nhiều bản điều trần lên Vua Tự Đức để "mở mang, canh tân nước ta," ... nhưng Vua "không chịu tin" mà còn nổi giận, etc...
Trên thực tế, các bài học về Nguyễn Trường Tộ chỉ có tác dụng duy nhất là chê bai triều đình và Vua Việt Nam ngu dốt, thiển cận, không chịu mở cửa cho văn minh "tràn vào." Trong cuốn "Nguyễn Trường Tộ, con người và di thảo," của Linh mục Trương Bá Cần, xuất bản năm 1988 tại Thành phố Hồ Chí Minh, tác giả có liệt kê khoảng 60 tác giả viết về Nguyễn Trường Tộ. Đọc các tựa đề, tất cả đều cùng một giọng điệu như nhau: Nguyễn Trường Tộ hoàn toàn được ca tụng hơn là bị phê phán.
Nhưng thực tế cho đến ngày nay, có lẽ chưa ai nghiên cứu kỹ từng đề nghị trong các bản điều trần và đối chiếu với bối cảnh chính trị lúc bấy giờ. Các "bản điều trần" đó có giá trị thực dụng cho hoàn cảnh nước ta, do tấm lòng thành của ông, hay chỉ là những bản sao chép tư tưởng người khác, sưu tập vào để tạo ra một tác phẩm "bề ngoài vĩ đại nhưng thiếu thực tế" và rốt cục vô dụng, không hợp hoàn cảnh, ngược với thực tế?
Ngày nay, trong thời đại 4.0 người ta có nhiều cách tiếp cận được các tài liệu dễ dàng hơn xưa, nếu muốn tìm tòi. Cách đây hơn 10 năm, những người nghiên cứu đã khám phá ra nhiều "lổ hổng" đối với các điều truyền tụng về ông Nguyễn Trường Tộ.
Dựa theo hơn 25 bài nghiên cứu và đối thoại đã được phổ biến, mà tác giả chuyên sâu nhất về đề tài này là Bùi Kha, xem tham khảo dưới đây, xin khai triển một cách tóm lược các vấn đề trên như sau.
-- 0 --
Ai đọc hết 58 bản điều trần và đặt mình trong hoàn cảnh chính trị của nước ta thời đại Vua Tự Đức, sẽ cảm thấy rất ngạc nhiên về những hành động và tư tưởng tai hại cho đất nước nhưng lợi ích cho ngoại bang không thể ngờ được của Nguyễn Trường Tộ qua các sử liệu chính xác không thể phủ bác.
1. Trong bài đối luận với GS Trần Thanh Đạm, tựa Đọc Sách: "Nguyễn Trường Tộ & Vấn Đề Canh Tân" tác giả Bùi Kha viết:
Với giọng văn điêu luyện, sắc sảo, chúng ta thấy Nguyễn Trường Tộ đã sử dụng hai luận điểm chính ("củ cà rốt và cục xương") để thuyết phục dân Đại Nam (Việt Nam) nhất là triều đình vua Tự Đức.
Chiến thuật "củ cà rốt" là đưa ra một miếng mồi béo bổ như khai thác hầm mỏ, sử dụng tài nguyên thiên nhiên... để làm cho dân giàu nước mạnh. Muốn đạt được mục đích đó thì phải làm gì? Trả lời: Phải hợp tác với Pháp, phải cầu khẩn Giáo hoàng La Mã giúp sức (như trong di thảo số 5).
Chiến thuật "cục xương" là đưa ra một số đề nghị không thể thực hiện được như chỉnh trang võ bị, đào kênh từ Hải Dương đến Huế... (di thảo số 27) để qua đó muốn triều đình nhà Nguyễn phải mất thì giờ gặm, nhấm cục xương để không thể làm gì khác hơn.
2. Một số di thảo đưa ra các dữ kiện sai lầm về sử liệu để bi thảm hóa tình hình, nhằm kêu gọi người Việt nên hòa với Pháp (di thảo số 1), và để biện minh cho những đề nghị của mình (di thảo số 5 và 27).
3. Trong số các di thảo của Nguyễn Trường Tộ, có 3 di thảo dài nhất và gói ghém phần lớn tư tưởng chính của ông. Đó là di thảo số 1: Bàn về những tình thế lớn trong thiên hạ (Thiên hạ đại thế luận); di thảo số 5: Kế hoạch làm cho dân giàu nước mạnh (Dụ tài tế cấp bẫm từ = Lục lợi từ); di thảo số 27: Tám việc cần làm (Tế cấp bát điều). Những tư tưởng trong các di thảo còn lại thường là lặp lại hoặc bổ túc những ý kiến trong các di thảo khác, hoặc những ý kiến không có gì đặc sắc lắm, và các di thảo có tính tôn giáo.
3.1 Về Di Thảo số 1: (Thiên hạ đại thế luận) được viết khoảng tháng 3-4/1863.
Theo bối cảnh chính trị lúc bấy giờ, chúng ta biết rằng quân đội Pháp do Đô đốc Rigault de Genouilly chỉ huy, đã chiếm Đà Nẵng ngày 01/9/1858. Ngày 21/6/1859, triều đình đành phải chấp nhận thương thuyết với Pháp. Tháng 3/1860 Pháp rút khỏi Đà Nẵng và vào Sài Gòn để chiếm 3 tỉnh miền Đông Nam Kỳ. Dân chúng lúc bấy giờ chia làm hai phe: Quần chúng thì chủ chiến, còn triều đình thì chủ hòa mà đứng đầu và tích cực nhất của phe chủ hòa này là Phan Thanh Giản. Với hòa ước 1862 giữa Pháp, Tây Ban Nha và Đại Nam, Pháp được thỏa mãn tất cả những gì mà họ đòi hỏi như: nhường cho Pháp 3 tỉnh phía đông Nam Bộ: Biên Hòa, Gia Định và Định Tường; thừa nhận quyền tự do truyền đạo của các phái bộ Công giáo... Như thế triều đình Huế đã bỏ rơi phong trào kháng Pháp. Nhưng toàn dân Nam Kỳ đã kháng cự kịch liệt dưới sự điều khiển của Nguyễn Trung Trực, Võ Duy Dương, Thủ Khoa Huân v.v... và đã làm cho quân Pháp vô cùng khốn đốn.
Trong bối cảnh chính trị và quân sự của đất nước lúc bấy giờ như thế, Nguyễn Trường Tộ viết bản điều trần số 1: Bàn về những tình thế lớn trong thiên hạ gởi cho triều đình vua Tự Đức vào tháng 3-4/1863. Nội dung là thế nào? (xem chi tiết về Di Thảo số 1)
- Nguyễn Trường Tộ bi thảm hóa tình hình chiến đấu của dân Việt Nam một cách tồi tệ, và sai lạc. Ông viết: Quân ta mới nghe thân thế họ đã phách lảng hồn xiêu rồi... Trong khi Đô đốc R. de Genouilly viết trong Văn thư đề ngày 21-9-1859 than: "không thể không thừa nhận rằng cuộc chiến tranh chống lại xứ nầy còn khó hơn cuộc chiến tranh chống lại thiên triều... " Chính Đô Đốc Bonard cũng lo âu, kêu cứu: Người An Nam đã tỏ ra dày dạn chiến đấu, họ đã làm đảo lộn vai trò, giờ đây họ tấn công chúng ta ngay những vị trí của chúng ta.
Cho nên, tờ điều trần của ông Tộ hình như có mục đích nhằm cứu vãn tình thế nguy ngập của quân đội Pháp.
- Cũng trong Điều trần này, Nguyễn Trường Tộ biện minh cho giặc Pháp: "Hơn nữa, người Pháp đến đây, một là hỏi ta vì sao giết hại giáo sĩ, hai là hỏi vì sao không chịu giao thiệp, ba là xin ta cắt cho một vài chỗ để làm đường giao thương như các nước thường làm....". và ông dám xuyên tạc lịch sử để nói rằng: "Lúc đầu họ không có ý cướp nước người."
Nguyễn Trường Tộ lại thêm: "Nếu những yêu sách... được thỏa mãn, họ sẽ chấm dứt những hành động gây hấn."
Để rồi ông khuyên: Không hòa mà chiến, khác nào cứu lửa đổ thêm dầu, không những không cứu được mà còn cháy nhanh hơn nữa....Tôi thường nghiên cứu sự thế trong thiên hạ mà biết rằng hòa với Pháp là thượng sách...
Các đoạn văn trong bản Điều Trần của Nguyễn Trường Tộ được gởi cho triều đình Tự Đức khoảng tháng 3-4,1863, giống hệt "tối hậu thư" của đại diện toàn quyền chính phủ Pháp và Tây Ban Nha gởi cho Bộ trưởng Ngoại giao Việt Nam đề ngày 28-2-1863:
Nếu chấp thuận (phê chuẩn hiệp ước) thì dân chúng và vương quốc An Nam sẽ không còn những khốn khổ. Nếu không, thì Vương quốc ông sẽ không còn nữa, vì điều đó sẽ dẫn đến sự tham dự của những người nổi loạn miền Bắc và sự chiếm đóng tức thời ba tỉnh phía Nam. Như thế vương quốc của ông sẽ mất đi cùng lúc cả Nam Kỳ và Bắc Kỳ.
Rõ ràng Nguyễn Trường Tộ đã đi đêm với Pháp mới có sự đồng thanh tương ứng như thế.
Tệ hơn nữa, ông khuyên nên nhường đất cho lính nghỉ, và dụ dỗ rằng giáo sĩ chỉ mở rộng đạo không tranh giành đất.
Ý kiến của Nguyễn Trường Tộ: "nên cho quân lính nghỉ ngơi (cũng như Hán Cao Tổ ngày xưa cắt Quan Trung cho hạng Võ) để Pháp giữ bờ cõi cho mình", có phải là là một ý kiến nhằm có lợi cho giặc?
3.2 Về Di Thảo số 5: Kế Hoạch làm Cho Dân Giàu Nước Mạnh. (Lục Lợi Từ) viết ngày 18-7-1864. Nguyễn Trường Tộ bắt đầu bằng ngững lập luận có tính truyền giáo, phản khoa học.
- Khởi đầu ông nói: "Tạo Vật (Thượng Đế) sinh ra vạn vật cách đây 7.000 năm...." Câu tuyên bố bậy bạ này là ông Tộ nói theo kinh thánh. Khoa học đã chứng minh trái đất hình thành một bề mặt rắn chắc từ hơn 4.54 tỷ năm trước. Và sự sống xuất hiện không dưới 3.8 tỷ năm trước.
- Ông Nguyễn Trường Tộ cũng cố ý nói sai về Tân Thế Giới (nước Mỹ). Câu chuyện dân bản địa có thể đánh đuổi người phương Tây ra khỏi Tân thế giới 100 năm sau, hoàn toàn là câu chuyện tưởng tượng. Mục đích của ông là với hậu ý khuyên triều đình Tự Đức và dân Việt hãy bỏ súng xuống, gần gũi và thân thiết với thực dân Pháp để học cái kỷ xảo của họ rồi cuối cùng đuổi họ về xứ cũng chưa muộn.
- Bằng một hàng chữ lớn trong bản Điều Trần nầy, Nguyễn Trường Tộ viết: Xin Kê Ra Các Phương Pháp Làm Hột Nổ Và Đúc Súng, Đúc Kim Loại, Cùng Các Môn Quang Học, Cơ Học, Hóa Học, Khai Thác Mỏ Than.
Nhưng sau khi đọc xong đoạn nầy (dài khoảng 1.800 chữ) người ta chẳng thu thập được gì qua sự trình bày các phương pháp của Nguyễn Trường Tộ, vì chính ông cũng xác nhận "chỉ mới học qua loa" ! Vậy có phải viết bản điều trần này chỉ nổ để lòe người đọc?
Cần nhắc lại là bài điều trần thứ năm này viết ngày 18-7-1864, tức là 2 năm sau hiệp ước hòa bình ngày 5 tháng 6, 1862 do phái đoàn của Phan Thanh Giản và Lâm Duy Hiệp ký với Pháp và Tây Ban Nha vào Sài Gòn. Trong đó có một điều khoản quan trọng là: "Triều đình nước Nam không được tự ý cắt đất giảng hoà với bất cứ nước nào nếu chưa được Pháp ưng thuận.”
Thế mà, ông Nguyễn Trường Tộ viết bản điều trần mà ông khuyên nên áp dụng, gọi là Sáu Điều Lợi Lớn như sau:
a) Nhờ nước Anh để ngăn chận Pháp, b) Xúi Anh gây sự với Pháp, c) Nhờ Anh để ly gián Pháp, d) Nhờ các nước và Giáo-hoàng lấy danh nghĩa mà áp chế Pháp, e) Nhờ Anh và Nga đề phòng nước Pháp, f) Dùng số người Anh lưu vong ở hải ngoại để đánh Pháp.
Nên nhớ, trong các quốc gia đi chiếm thuộc địa, Anh Quốc kiếm được nhiều nhất. Anh quốc đã thỏa mãn những gì họ muốn nhờ các cuộc chiến tranh Nha phiến (1839) và (1856-1860). Với số thuộc địa quá rộng lớn, Anh Quốc chưa đủ thì giờ để khai thác, cần gì phải xen vào Việt Nam để phải đổ máu vô ích với Pháp?
Do đó, bốn điều Nguyễn Trường Tộ viết trong bản Điều Trần: Nhờ Anh để ngăn chận Pháp. Nhờ Anh gây sự với Pháp. Nhờ Anh để ly gián Pháp. Nhờ Anh và Nga để đề phòng Pháp. Là những đề nghị không thực tế. Đó là chưa nói đến tình trạng nếu Anh bằng lòng giúp thì Việt Nam sẽ gặp phải cảnh "đuổi chó sói ra đàng trước, rước cọp vào ngã sau."
Vậy làm sao triều đình có thể làm gì được với sáu đề nghị trên của Nguyễn Trường Tộ? Có phải chúng trở thành vô tích sự hay sao?
3.3 Về Di Thảo số 27: Tám Việc Cần Làm Gấp (Tế Cấp Bát Điều), viết vào tháng 11, 1867.
Tổng quát, đây là một trong ba bản Điều Trần có tầm vóc. Giọng văn điêu luyện có tính thuyết phục và nhiều đoạn rất thực tế đã mô tả được một số bệnh trạng của đất nước ta thời bấy giờ.
- Điều thứ nhất: "Xin gấp rút việc sửa đổi võ bị". Theo cách trình bày, chúng ta thấy Nguyễn Trường Tộ dường như có thành tâm thiện chí đối với nước nhà.
Nhưng nếu đọc cuốn "Tôn Ngô Binh Pháp," chúng ta thấy hầu như Nguyễn Trường Tộ lấy ý trong cuốn sách nầy. Đã vậy, ý của Nguyễn Trường Tộ so ra còn kém xa.
- Điều hai: Xin hợp tỉnh, huyện để giảm bớt số quan lại và khóa sinh. Không ý kiến vì không rõ dữ kiện.
- Điều ba: Gây tài chính bằng cách đánh thuế xa xỉ. Điều thứ 5: Điều chỉnh thuế ruộng đất. Điều thứ 6: sửa sang lại cương giới. Điều thứ 7: Nắm rõ dân số.
Những đề nghị này luôn thích hợp cho bất cứ thời nào. Tuy nhiên, đừng nghĩ rằng, lúc bấy giờ và các triều đại trước đó không qui định các thứ thuế, không đo đạc ruộng đất và không kiểm kê dân số. Theo "Việt Nam Sử Lược" quyển 2, của cụ Trần Trọng Kim, Bộ giáo dục, Trung Tâm Học Liệu xuất bản, 1971. Đại Nam, Hoa Kỳ in lại, từ trang 173-177 cho chúng ta một vài chi tiết về thời Gia Long đã có qui định rất đầy đủ Việc tài chánh, thuế má, đinh bạ, điền bạ, đúc tiền, chuẩn định các thước đo, sửa sang đường sá, trạm cạnh đường, xoi đào sông ngòi và các cửa bể,... Một điểm khác, các thứ xa xỉ phẩm cách đây hơn 131 năm (1998-1867) sẽ không có nhiều như ngày nay.
- Điều bốn - "Xin sửa đổi học thuật, chú trọng thực dụng." Điều này thì Nguyễn Trường Tộ chỉ trích một cách đúng đắn, tầm chương trích cú, học những chuyện xưa của Tàu, không ích gì cho đời nay. Tuy nhiên, chúng ta không thấy ông Nguyễn Trường Tộ đã thực hiện được điều thực dụng nào trong suốt cuộc đời của ông như, dịch vài cuốn sách khoa học, kỹ thuật phương Tây để dân ta tìm hiểu, hoặc tổ chức một lớp học hay một khóa hội thảo về kỹ thuật để cho tuổi trẻ Việt Nam được mở mang kiến thức khoa học tân tiến.
Kết luận:
Qua các bản Điều Trần nầy, như sự phân tích trên cho thấy, hầu hết đều lạc dẫn, không tưởng. Ngay có nhiều đề nghị nếu áp dụng, sẽ tạo ra tai họa không thể lường được như đã phân tích tóm tắt như trên.
Rốt cục, người ta chỉ thấy ở ông Tộ, hoàn toàn là một con chiên trung thành với đạo, và sốt sắng trong các việc xây nhà thờ cho đạo Chúa, chớ không thấy công trạng nào của ông đối với việc của nước nhà. Các bản điều trần của ông chỉ là những lời lẽ cóp nhặt, khoa trương để ngụy tạo hình ảnh cho mình là một nhà thông kim bác cổ, trông rộng thấy xa, lo cho nước nhà, ...
Nếu đọc hết các điểm phân tích tỉ mỉ của nhiều bài phê phán mà chúng tôi sưu tầm được trong phần tham khảo dưới đây, ta có thể kết luận: "Nếu không nói là một tên Việt gian, thì chí ít, Nguyễn Trường Tộ không phải là người yêu nước, và kiến thức của Nguyễn Trường Tộ cũng chẳng có gì có thể gọi là đặc biệt, cao xa, đi trước thời gian v..v.. như người ta thường ca tụng."
Và bây giờ người ta có thể đặt câu hỏi, ông Nguyễn Trường Tộ có nên được tôn vinh như các nhà yêu nước của Việt Nam hay không?
______________
Tham khảo:
- Sự Thật Về "Nhân Vật Nguyễn Trường Tộ"
Như Thế Nào? (nhiều tác giả)
https://sachhiem.net/BUIKHA/BK_NTT.html