|
Viết để tưởng nhớ Ngô Kha,
tưởng nhớ
những người bạn đã
nằm
xuống, đã
tan tác, chia lìa...
Chu Sơn,
cuối đông 1996.
Những ngày cuối năm 1972, anh
Ngô Kha thường xuyên bị ám ảnh bởi những đeo bám, theo dõi, đe doạ
của mạng lưới công an mật vụ ngày một siết chặt. Không giấu được vẻ
hoảng sợ, hoang mang, anh thường xuyên đổi chỗ ở, ít về nhà, bớt đến
những nơi hay lui tới.
Nơi tôi ghé đậu mỗi lần về Huế
là một ngôi nhà vườn vắng vẻ hoang sơ ở An Cựu. Anh Kha đã từng lúc
đến đây vào cái thời điểm căng thẳng ấy dù có tôi hay không. Bà dì
tôi, người chủ cô quả của ngôi nhà, quí mến che chở cho anh như một
bà mẹ đối với con mình. Bà thường nói:
--- Tội nghiệp quá, ông giáo hà
cớ gì mà phải lận đận như rứa. Như người ta thì vợ đẹp, con khôn,
gia đình rân rác đề huề sung sướng.
Nói thì nói vậy chứ trong lòng
dì tôi cũng như nhiều bà mẹ Huế khác có cùng tâm cảnh đâu có mơ hồ
gì về cái lí do khiến anh Kha và nhiều thế hệ tuổi trẻ kế tiếp nhau
đi vào chốn lao lung. Chừng năm ngày sau Tết dương lịch, tôi về Huế
và gặp anh Kha đã nằm dài ở đó mấy ngày. Tôi ái ngại nhìn anh Kha
mặt mày xanh xao hốc hác, tóc dài, râu không cạo lởm chởm xanh đen.
Trông anh mệt mỏi bồn chồn, dao động. Căn phòng bà dì dành cho chúng
tôi bề bộn tàn, bao thuóc lá và sách báo. Đêm hôm ấy tôi là kẻ nói
nhiều. Tôi có nhiều thông tin cần san sẻ. Tôi cũng có nhiều điều cần
hỏi han anh. Cuộc chiến đang chuyển động theo một chiều hướng đặc
biệt phức tạp. Cả hai bên đang cố giành giựt chừng nào hay chừng ấy
lãnh thổ, đất đai và quần chúng trước khi có một kí kết gì đó ở bàn
hội nghị. Cả hai bên cùng ráo riết thuyết phục, níu kéo, ve vãn,
phỉnh phờ các phe nhóm chính trị, tôn giáo về phía mình để giành thế
mạnh tại một chính phủ liên hợp ba thành phần sẽ được khai sinh sau
khi hiệp định hoà bình được công bố và có hiệu lực. Mãi cho đến
khuya anh Kha mới lên tiếng:
---- “ Bọn Liên Thành sau nhiều
lần bắn tiếng, gần đây chúng còn cho tay chân về nhà gặp mẹ mình,
chặn mình giữa đường bảo là chúng sẽ không nương tay nếu mình cứ
tiếp tục hành xử như trước đây. Mình biết chúng không doạ suông.
Chiến tranh chưa kết thúc, bạo lực và tội ác sẽ tràn lan cho dù một
hiệp định hoà bình sắp được kí kết giữa Hà Nội và Hoa Thịnh Đốn. Có
được bài học từ hiệp định Genève, Hà Nội đã vượt thoát trong những
mức độ căn bản trước các áp lực của Trung Quốc, Liên Xô và đã dành
được thế chủ động trong các mưu lược, bản lĩnh tiến hành chiến tranh
và kiến tạo hoà bình. Không còn một hội nghị được gọi: lập lại hoà
bình, thực tế là những mặc cả, thoả hiệp, dàn xếp trên những mưu cầu
mờ ám trước mắt cũng như lâu dài trong bối cảnh tương quan lực lượng
của các nước lớn núp đưới chiêu bài có tên gọi: hai thế giới, hai
phe Cọng sản và Tự do như hồi năm 1954. Ở Paris từ mấy năm nay một
cuộc chiến tranh ngoại giao vừa công khai vừa bí mật đã diễn ra song
song với cuộc chiến tranh ác liệt trên chiến trường chỉ với Mỹ và
Việt Nam
“Nói là hội nghị bốn bên, thực
ra chỉ có hai phía.
---- Bên này là đại diện chính
phủ Việt Nam Dân chủ Cọng hoà và Cọng hoà miền Nam Việt Nam.
---- Bên kia là chính phủ Hoa
Kỳ và Việt Nam Cọng hoà.
“Đã đến lúc không cần phải giấu
diếm, che đậy. Bởi ai cũng biết rõ về vai trò, vị trí và thực lực
của các chính phủ Cọng hoà miền Nam Việt Nam, chính phủ Việt Nam
Cọng hòa trước các con ác chủ bài là Hà Nội và Hoa Thịnh Đốn.
“Từ lâu Mỹ và đồng minh của họ,
bằng các phương tiện truyền thông đã không ngừng rêu rao về một cuộc
chiến tranh ý thức hệ giữa hai thế giới Cọng sản và Tự do. Một bộ
phận không nhỏ người Việt Nam, kể cả moi cũng có lúc nghĩ
tưởng như thế. Nhưng thực tế trên chiến trường cũng như trên bàn hội
nghị ngày một sáng tỏ rằng đây chỉ là cuộc chiến tranh giữa nhân dân
Việt Nam và đế quốc Mỹ xâm lược. Cái được gọi là phe Xã Hội Chủ
Nghĩa và phe Thế Giới Tự Do tuy không hoàn toàn là huyền thoại nhưng
chắc chắn không phải cái cốt lõi của vấn đề. Hà Nội đã lãnh đạo nhân
dân Việt Nam vừa đánh Mỹ vừa thoát khỏi o ép, ràng buộc của hai đồng
minh đàn anh là Trung Quốc và Liên Xô mà thực tế trong những mức độ
khác nhau đã có cậy nhờ. Người như ông Hồ Chí Minh dẫu có theo Cọng
sản cũng chỉ vì mục tiêu cuối cùng là Độc lập Dân tộc chứ không phải
đánh Tây đuổi Mỹ để rồi lệ thuộc ngoại bang nào khác dù là Nga hay
là Tàu. Độc lập tất yếu gắn liền với Thống nhất, bởi nói như ông Hồ:
Nước này là một, Dân tộc này là một. Miền Bắc hay miền Nam cũng chỉ
là Việt Nam. Chính quyền Việt Nam Cọng hoà từ Ngô Đình Diệm đến
Nguyễn Văn Thiệu đều thoát thai từ cái chính phủ gọi là Quốc gia của
ông vua bù nhìn Bảo Đại do thực dân Pháp đẻ ra và do đế quốc Mỹ dàn
dựng, nuôi dưỡng sẽ sụp đổ tức thì khi Mỹ rút quân.
“Mỹ cút nguỵ nhào không chỉ là
một khẩu hiệu của những người kháng chiến mà là một tất yếu.
“Chấp nhận ngồi vào bàn hội
nghị với Hà Nội có nghĩa là Mỹ đã thừa nhận chiêu bài chiến tranh ý
thức hệ cáo chung.
“Chấp nhận đàm phán tay đôi với
Hà Nội, bất chấp ý đồ, nguyện vọng của Nguyễn văn Thiệu, vô hình
chung Mỹ đã chấp nhận Hà Nội là đại diện duy nhất của nhân dân, đất
nước Việt Nam, và đồng thời Mỹ đã nói giùm cho Hà Nội là không hề có
một cuộc nội chiến giữa hai miền Nam Bắc hoặc giữa Quốc gia và Cọng
Sản. Hãy nhìn lại coi cái chính phủ gọi là quốc gia với đức quốc
trưởng Bảo Đại đã hình thành sau vở kịch Hạ Long (1948): Từ người
đứng đầu là Bảo Đại cho đến tên lính thấp nhất đều do thực dân tuyển
chọn, nuôi dạy, trả lương và sai khiến. Ngô Đình Diệm và tập đoàn
của ông ta là ai? Nguyến Văn Thiệu, Nguyễn Cao Kỳ, Trần Thiện Khiêm
và bầu đoàn thê tử của họ là ai? Chính cuộc đời của họ là câu trả
lời cho các thế hệ mai sau cái chân tướng đích thực của họ. Pháp bị
đo ván ở Điện Biên Phủ, chiến tranh Đông Dương lần thứ nhất kết
thúc, sau lưng Pháp bại trận có đế quốc Mỹ giàu mạnh và hung hãn.
Chiến tranh Đông Dương lần thứ hai sắp đến hồi tàn cuộc. Sau lưng
đoàn quân viễn chinh Mỹ bải hoải, rã rời, tơi tả, sau lưng bọn cầm
quyền Mỹ lúng túng, dao động là đông đảo quần chúng Mỹ phẩn nộ, kêu
đòi chấm dứt chiến tranh và nhân dân tiến bộ trên khắp các châu lục
đồng loạt đấu tranh cho hoà bình. Mỹ phải rút quân thôi. Mỹ chấp
nhận thua điểm để khỏi bị đo ván như người bạn đồng minh một thời mà
họ đã chê bai, bêu riếu là kém cỏi, hèn nhát. Mỹ sẽ rút quân khỏi
miền Nam Việt Nam, nhưng quân đội miền Bắc sẽ ở lại cùng quân giải
phóng, với chính phủ Cọng hoà miền Nam Việt Nam, với Mặt Trận Giải
Phóng và với một phần không nhỏ nhân dân miền Nam. Bởi ở đâu cũng là
đất nước Việt Nam. Đối với phần đông nhân dân Việt Nam và nhất là
đối với người lãnh đạo kháng chiến, đảng Cọng sản Việt Nam: sẽ không
có Hoà bình thực sự một khi Độc lập chưa được vãn hồi, Thống nhất
chưa được thực hiện. Kinh nghiệm đắng cay sau năm 1954 chắc chắn là
Hà Nội không thể nào quên. Chiến thắng Điện Biên Phủ quá ư lẫy lừng,
oanh liệt mà hiệp định Genève rốt cũng chỉ là thời đoạn giải lao
giữa hai hiệp đấu trên sân cỏ Đông Dương.
“Hiệp một giữa thực dân
Pháp và Việt Nam.
“Hiệp hai giữa Việt Nam
và đế quốc Mỹ.
“Cái dân tộc nghèo đói lạc hậu
này trong một tình thế chẳng đặng đừng buộc phải chấp nhận một trận
xa luân chiến với hai tên thực dân đế quốc sừng sỏ giàu mạnh vào bậc
nhất địa cầu. Đối với moi hiệp định Paris sắp được ký kết chỉ
là khoảnh khắc đá bù giờ ở cuối hiệp hai. Bây giờ trên sân cỏ Đông
Dương về phía đội tuyển Mỹ chỉ còn lại những cầu thủ dự bị, chầu rìa
bị bỏ rơi, hụt hẫng, hỗn loạn bởi các cầu thủ chính của cuộc đấu
(quân đội Mỹ) đã rời sân. Cái thế tất thắng của đội banh có màu cờ
sắc áo Việt Nam đã quá rõ ràng. Đấu tranh chính trị hay quần thảo
quân sự kết cuộc cũng chỉ còn là vấn đề thời gian. Đế quốc Mỹ rút
lui từ từ từng bước để khỏi nếm trải đắng cay nhục nhã như đồng minh
của họ là thực dân Pháp thời Điện Biên Phủ. Cái được gọi là chính
phủ ba thành phần ngang nhau mà cả hai phía đang chạy đua, nhào nặn,
bơm thổi, níu kéo, mua chuộc dù chỉ là thủ đoạn mánh lới chính trị,
là thủ pháp tâm lý chỉ làm gia tăng tình trạng hoang tưởng của một
số cá nhân, phe nhóm ngây thơ, cơ hội và tham vọng hảo huyền. Từ lâu
bọn cầm quyền đã biết moi đã đi xa cái lằn mức của một cổ
động viên nhiệt tình. Tuy nhiên bọn chúng không có chứng cớ để bắt
bớ moi như một người kháng chiến thực thụ. Dụ hoặc, hù doạ
không xong, vậy chúng sẽ làm gì moi đây? Một tình thế nguy
hiểm, ác độc đang vây bủa moi ngày một chặt. Hội nghị bốn bên
– hai phía, hoà bình với chính phủ liên hợp ở miền Nam, gồm ba thành
phần chính trị ngang nhau … Thực chất chỉ là cuộc giằng co tay đôi
giữa xâm lược và Dân tộc. Sau hơn một trăm năm chống xâm lăng với
bao nhiêu xương máu đã đổ, bao nhiêu nước mắt đã chảy, bao nhiêu gia
đình, dòng họ tan tác chia lìa, bao nhiêu triệu con người đã chết
chóc, thương tật tù đày, bao nhiêu làng mạc, ruộng đồng, phố thị đổ
nát hoang tàn, cái giá dù có đắt đến đâu cũng phải trả để có Độc
Lập, Thống nhất và Hoà bình.
“Năm 1954 kháng chiến đã giành
lại được một nửa đất nước. Một nửa còn lại đến thời điểm này hầu như
khắp núi rừng. nông thôn, thành thị đâu cũng có người kháng chiến.
Người kháng chiến, không những thế, có cả trong những dinh luỹ cao
nhất, kiên cố nhất của quân đội, chính quyền tay sai. Hơn ai hết,
tập đoàn chóp bu của chính quyền Việt Nam Cọng hoà đã thấy rất rõ
hồi kết của những vai diễn bạo tàn, nhục nhã mà họ đóng suốt cả cuộc
đời chống lại đất nước, phản lại dân tộc.
“Sự hung ác, nham hiểm của bầy
thú cùng đường sẽ trút lên đầu lên cổ những người mà chúng thường
hằn học gọi là kẻ tiếp tay cho Cọng sản xâm lược.
“Chúng sẽ giết moi thôi.
“Thế tại sao anh không lên núi?
Tôi hỏi anh.
“----Không phải bây giờ và
không phải chỉ có toi mới hỏi moi câu này. Moi
biết những giới hạn của bản thân. Moi không hề lấy cái bé nhỏ
của cá nhân để đo lường lịch sử. Moi học luật, moi
biết thế nào là chính trị. Chính trị và cách mạng là hai phạm trù ít
khi chung sống hoà bình. Chiến tranh rồi sẽ kết thúc, những người
cách mạng hôm nay sẽ là ngưới chính trị ngày mai. Mà người chính trị
từ bản chất không thể chấp chứa, dung tha người cách mạng. Moi
cũng học văn, cũng quan tâm đến lịch sử và triết học, moi
hiểu thế nào là nhân tình thế thái, moi chẳng ảo tưởng về
những con người tuyệt đối, những con người không giới hạn bất cứ
đâu. Cách mạng hay tôn giáo hay gì gì đi nữa cũng chỉ là nhũng con
người. Chính quyền này -- bọn Liên Thành -- giết moi thì hợp
lý và dễ coi hơn. Lúc này moi nhớ VT quá, không hiểu tại sao
thời gian gần đây, càng ngày moi càng nhớ nàng da diết đến
thế. Moi cũng nhớ thằng Tường, thằng Đính…, moi mong
tụi bạn trên núi có nghị lực hơn moi, sáng suốt hơn moi
– hoà nhập được vào cái lớn, cái chung, biết quên cái tôi bé nhỏ và
biết kiên trì chờ đợi. Độc lập, Thống nhất, Hoà bình quả là khó, khó
gấp ngàn vạn lần sự tưởng tuợng của nhiều người. Vì quá khó nên
nhiều người đứt gánh nửa đường. Và cũng vì quá khó nên những người
còn lại trở nên chai lòng hẹp trí. Nhưng Tự do Hạnh phúc còn khó gấp
vạn lần. Tự do và Hạnh phúc luôn là cái đích phía trước. Chân lý bao
giờ cũng đến chậm. Dường như Doistoiefsky đã nói như thế. Nói gì đi
nữa thì nhất thiết đất nước cũng phải Độc lập, Thống nhất và Hoà
bình. Tự do, Hạnh phúc là mục tiêu, là nhiệm vụ của nhiều đời...”
Anh Ngô Kha đột ngột dừng lại.
Cái dòng chảy tưởng không bao giờ đứt ấy đột ngột dừng lại. Mới hơn
một phút trước đây thôi, con người có tài hùng biện ấy đã nhóm cho
tôi một hy vọng, một niềm vui là một ngày rất gần Bông Hoa Cô độc,
kẻ Đảng Trí ấy, chàng thi sĩ làm thơ siêu thực một thời ấy sẽ bỏ lại
đàng sau thế giới phi lí lạc lõng, tuyệt vọng của tâm hồn mình mà
nối kết mà hoà nhập vào biển người hò reo, múa hát đón chào đoàn
quân chiến thắng. Trường ca Hoà Bình và những bài thơ, đoản văn,
những tiểu luận chính trị anh đã viết từ sau 1968 chẳng phải là
những tiên báo cho cái thời điểm huy hoàng đó sao? Tôi nhớ một vài
đoạn anh Kha đọc cho tôi nghe tại căn gác số 42 Bach Đằng hay tại
căn chái ngôi nhà rường ở Thế Lại trong những đêm hồng hào hy vọng.
Tôi không bắt chước được giọng đọc sang sảng của anh. Tôi đọc thấp
nhỏ giọng nhưng rõ ràng cốt đưa anh khỏi không khí nặng nề đến rợn
người vừa phủ chụp lên chúng tôi.
…….
Ta buộc chặt vào nhau
ba mươi triệu người đúng lên
từ bỏ kiếp bọt bèo
thân trâu ngựa
ta đồng hành tiến bước
ca lên bài Việt Nam Thống nhất
(
Trường Ca Hoà Bình )
mừng gặp anh em như mới chào
đời
ngày Việt Nam khai sinh ngôn
ngữ mới
ba mươi triệu đồng bào anh em
đúng dậy
như Trường Sơn hùng vĩ đời đời
Hoà bình về trong trái tim
người
như sự sống một lần trở lại
Hoà bình khởi công
Hoà bình vùng dậy
Hoà bình ấm no độc lập
Hoà bình thống nhất muôn nơi
ta bỗng nghe xao xuyến trên
thân người
muôn vó ngựa dập dồn trong thớ
thịt
(
Trường Ca Hoà Bình)
Cố gắng của tôi là vô ích. Tôi
thất vọng dừng lại. Đêm đã khuya, khu nhà im ắng. Cái giá lạnh như
chực chờ ập đến. Tôi co rút người lại nhưng cái giá buốt cũng không
được đẩy lùi, ngăn chận. Nó như một đoàn quân vô hình len lén đột
nhập vào từng lỗ chân lông, len lỏi vào da thịt, thấm vào tim gan,
não tuỷ tâm hồn tôi. Tôi nghiến răng chịu đựng để khỏi phải run lên
cầm cập. Ngọn đèn sáp trên chân đế sắp tàn. Những giọt sáp cuối cùng
không chảy được thành dòng mà đọng quanh như những giọt nước mắt
lưng tròng. Qua màn sương của cảm xúc tôi mơ hồ nhìn ngắm khuôn mặt
đẹp tuyệt vời với nụ cười đắng cay héo hắt. Khuôn mặt ấy mới nhìn
rất giống với Ché Guevara -- người dũng sĩ châu Mỹ La Tinh hừng hực
lửa cách mạng, một Kinh Kha của thời đại mới, một sớm máu loang dưới
ánh sáng mặt trời trước làn đạn tiểu liên của bọn sát thủ được phái
đi từ bạo chúa Hoa Kỳ. Khuôn mặt ấy nhìn sâu thấp thoáng vẻ u hoài,
sầu muộn và vô vọng của Giả Bảo Ngọc, nhân vật chính trong tiểu
thuyết Hồng Lâu Mộng của Tào Tuyết Cần, đứa con bị bỏ quên của bà Nữ
Oa luyện đá vá trời trong huyền thoại Trung Hoa. Tôi mường tượng thế
nào anh Kha cũng như Giả Bảo Ngọc sẽ bỏ chúng ta mà ra đi thôi. Tôi
như chợt tỉnh, như vừa mới thoát ra từ một giấc mơ não nùng. Tôi mở
mắt thật to nhìn căn phòng tối đen như mực. Ngọn đèn sáp đã lụn bất
tự bao giờ chỉ có tiếng côn trùng rên rĩ ngoài vườn và tiếng mỏ cầu
kinh đều đều vọng lại từ ngôi chùa ở phía bên kia hàng rào.
Mấy câu cuối cùng trong Trường
Ca Người Đãng Trí chợt hiện ra trong ký ức lạnh cóng của tôi:
…..
con đã đi bao năm
mẹ chưa rời ngưỡng cửa
và nay
gió cũng tang bồng
nhưng thi sĩ vẫn nằm yên trong
nhà tù vĩnh cửu
…..
Tôi vừa dứt thì Ngô Kha như
bừng tỉnh, anh vùng dậy, hai mắt chĩa vào tôi như hai mũi tên. Anh
nói nhỏ, trầm và dằn mạnh từng tiếng: “ xin lỗi toi, xin lỗi
người cách mạng hồn nhiên các toi. Moi không hề
tơ tưởng gì về một chia sẻ của cuộc đời. Moi là thi sĩ, cho
dù thân phận của chủng loại này có ra sao đi nữa thì moi cũng
không hoang tưởng rằng lâm thời sẽ thiết lập được sự tương thông với
thiên hạ. Cũng như các đạo sư, ở một khía cạnh nào đó, những trải
nghiệm của người thi sĩ vừa mang dấu vết riêng tư vứa là tiếng nói
thầm kín của nhân loại. Đã là riêng thì không nên, cũng chẳng hy
vọng gì về một nhân nhượng nào đó của lịch sử và đồng thời cũng
chẳng quan ngại gì trước những áp lực, những điều kiện nào đó của
bất cứ ai, cho dù là bạo lực hay là những vuốt ve mời gọi …”
Tôi chưng hửng trước phản ứng
dữ dội, phi lí của anh Kha, nhưng tôi chẳng giận dữ gì hay tỏ ra khó
chịu vì chúng tôi đã quá quen với những thất thường, lạ lẫm nơi anh,
một con người quá ư mẫn cảm và huyền bí. Lại nữa, không riêng gì
anh, mà rất nhiều người trong chúng tôi, những đứa con của Huế, của
thành thị miền Nam trong bối cảnh của cuộc chiến chống ngoại xâm,
không hiếm khi chúng tôi chẳng kiềm chế, che giấu được các biểu hiện
trái tính trái nết, thất thường khó hiểu. Có thể chúng tôi là những
con thú chưa bị thuần hoá, cảm ứng được cái xung động tiên khởi báo
hiệu những cơn cuồng nộ dữ tợn sắp xảy ra của trời đất.
Gói Quà Dì Tôi Gửi.
Năm ngày sau hiệp định Paris
công bố, từ Sàigòn tôi nhận được một gói quà do bà dì tôi gởi qua
một người bạn thân quen. Gói quà là một cái cớ. Trong gói quà có một
mảnh giấy nhỏ dì viết báo tin anh Kha bị bắt và một tập nhiều tờ
giấy gói trà Tam Hỷ và bao hương chi chít những chữ. Tôi nhận ra chữ
viết của anh Ngô Kha. Theo dì tôi và những gì tôi nhận được từ những
tờ giấy gói trà và bao hương anh Kha dùng để viết thư cho tôi, thì
anh Kha ở lại nhà dì tôi thêm một ngày một đêm sau buổi tối chúng
tôi trò chuyện. Như vậy anh Kha đã viết cho tôi vào tối ngày 28
tháng 1 năm 1973. Cuối năm 1974 tôi bị bắt thêm một lần nữa. Cảnh
sát đã lục lọi nơi tôi ở và lấy đi những thứ họ cần cho cuộc điều
tra trong đó có tập thư anh Kha viết cho tôi trước khi rời nhà bà dì
và tập thơ Ngụ Ngôn Của Người Đãng Trí do anh Kha tặng tôi hồi 1969.
Nay tôi chép lại theo ký ức nội dung bức thư đặc biệt mà ngay từ lần
đọc đầu tiên (tôi đã đọc bức thư nhiều lần) tôi đã mường tượng như
một lời trăn trối.
…. “Moi cứ tưởng toi
sẽ trở lại nhà bà dì nên moi nằm chờ. Sáng, trưa, chiều rồi
tối vẫn không thấy toi về. Moi đi tìm giấy bút viết
thư cho toi. Bút thì có, giấy thì không. Mấy ngày nằm dài ở
đây, moi đã sử dụng hết giấy mang theo. Trong nhà bà dì lúc
này chỉ còn giấy gói trà được xếp vuốt phẳng phiu và những bao hương
ở góc sau bàn thờ. Biết đâu đây cũng là dịp cuối cùng chúng mình nói
chuyện với nhau, những câu chuyện của hàng chục năm trước và không
bao giờ kết thúc. Lại nữa moi còn nợ toi một lời giải
đáp cho một câu hỏi mà thời gian gần đây mỗi lần gặp nhau là toi
cứ hỏi:
“---- Tại sao anh không lên
núi?
“ Sáng nay bà dì mở radio nghe
đài BBC như thường lệ. Lúc ấy moi đang ở trong tình trạng nửa
thức nửa ngủ. Khi nghe đến đoạn Hiệp định Paris đã được công bố, bà
chạy qua đánh thức moi dậy báo tin mừng. Gần trưa đi chợ về
bà kể chuyện chợ búa rộn rã tiếng nói cười, ai cũng bảo cứ có hoà
bình cái đã, mọi chuyện rồi sẽ tính sau. Đói no, nóng lạnh, cực khổ
thế nào cũng được, miễn là không còn bom đạn chiến tranh, không còn
chém giết đầu rơi máu đổ, ruột thịt tương tàn. Hồi sáng sau khi báo
tin mừng cho moi bà dì liền đi tới bàn thờ thắp hương, đánh
chuông khấn vái cám ơn Trời Phật phò trợ để Hoà bình được vững bền,
người chồng đi tập kết trở về. Bà cũng đã cầu nguyện cho toi,
cho moi và mọi người được tai qua nạn khỏi, cưới vợ có con
nối dỏi tông đường. Bữa trưa, rồi tối trước khi ăn cơm bà dì cũng đã
cầu nguyện như vậy trước bàn thờ. Còn moi suốt cả ngày nay,
rất tệ là moi không có được sự mừng vui hồ hởi như nhiều
người trên cả hai miền đất nước vào cái thời điểm đặc biệt ấy.
“Những giây, phút, ngày, tháng
liền sau khi hai bên ngồi lại với nhau ở Paris, moi cũng đã
náo nức, reo ca, vẽ vời bao nhiêu cảnh huống với bao nhiêu niềm vui,
hạnh phúc về một cuộc trùng phùng, hội ngộ mà cả dân tộc đang mong
chờ, ước mơ hàng mấy chục năm. Moi cũng đã vẽ với bao nhiêu
cảnh huống về một đất nước hồi sinh, người người nắm tay nhau vượt
qua muôn trùng đau thương, thù hận, chia lìa, đổ nát, đói nghèo –
xây dựng lại quê làng, thiết kế và kiến tạo lại đất nước. Cũng như
bà dì toi, cũng như mạ moi, cũng như hàng triệu bà mẹ,
ông cha, cũng như hàng triệu anh em đồng bào cả nước trong ngày hôm
nay, suốt gần năm năm qua, moi đã có được những giờ phút hạnh
phúc -- hạnh phúc hồn nhiên như trẻ thơ. Bởi moi đã nghĩ: cho
dù đàm phán cũng là một dạng thái của chiến tranh, cho dù đàm phán
có kéo dài đi nữa thì cũng có ngày kết thúc chiến tranh. Và Hoà bình
nhất định phải đến. Moi đã hy vọng, đã phấn chấn và bằng tất
cả tinh huyết có thể vận dụng được moi đã cùng với anh em lao
vào cuộc chiến tranh hiểm nguy và gian khổ với một thôi thúc mãnh
liệt và duy nhất là góp phần trong muôn một làm cho hoà bình đến
nhanh hơn dù cho một giây một phút.
“ Điều bất hạnh cho moi
là niềm vui sướng hồn nhiên ngây ngất về một nền hoà bình sắp đến ấy
cứ một ngày nhỏ dần, yếu dần, mờ dần. Mãi đến lúc này đây, khi hoà
bình đã gõ cửa thì như tất cả mọi thứ đối với moi đã nguội
lạnh. Và ở một xó xỉnh nào đó sâu thẳm của tâm thức moi đã
nhú lên, rồi lớn thật nhanh, một hiện thực mới nặng nề và tiêu cực
làm cho moi rối bời.
“Chúng ta sinh ra và lớn lên
trên một vùng đất, một thời đoạn lịch sử đặc biệt. Cái vùng đất và
thời đoạn lịch sử mà hầu như tất cả mọi khúc mắc lớn nhất của đất
nước tụ hội nơi đây. Và những giải đáp để tháo gỡ, để giải quyết
những khúc mắc ấy đa phần cũng nảy sinh từ những con người của khúc
đoạn trường này.
“Những khúc mắc đó là gì? Đó là
nô lệ, nghèo đói và dốt nát. Vấn đề vô cùng cấp bách, xưa cũ và đồng
thời cũng mới mẻ từng ngày. Giải pháp nào đã được đưa ra, được vận
dụng để đối phó với tình trạng nước sôi lửa bỏng, thiên nan vạn nan
ấy?
“Đầu tiên là giải pháp nửa dơi
nửa chuột, đánh đàm -- đàm đánh bát nháo thiếu hiểu biết địch – ta,
thiếu tự tín, thiếu bản lĩnh của một triều đình cũ nát, lạc lõng và
thoái trào trong một đất nước nghèo đói, dốt nát và phẩn nộ.
“Tiếp đến là tiếng thét nộ khí
xung thiên của những người thà chết nhất định không chịu làm nô lệ:
Trương Định, Nguyễn Trung Trực, Thủ Khoa Huân, Phan Đình Phùng,
Hoàng Hoa Thám, Thái Phiên, Trần Cao Vân, Trần Quí Cáp, Nguyễn Duy
Hiệu, Nguyễn Thành, Nguyễn Thái Học …
“Thứ ba là tiếng còi đổi mới,
canh tân, tự lực và hội nhập, đề huề và hoà hoãn. Giải pháp này bắt
đầu từ Nguyễn Trường Tộ, Nguyễn Lộ Trạch đến Phan Châu Trinh, Huỳnh
Thúc Kháng và phong trào Duy Tân.
“Thứ tư là tìm đường học tập
cầu viện nương cậy một nước giàu mạnh nhờ canh tân và ý thức đại dân
tộc ở Á châu là Nhật Bản. Chủ xướng và lãnh đạo phong trào này là
nhà yêu nước Phan Bội Châu dưới ngọn cờ Cường Để và thể chế Quân chủ
lập hiến.
“Tất cả mọi tìm tòi nổ lực
chiến đấu, dấn thân của các khuynh hướng trên đều thất bại trong bất
khuất hoặc trong ê chề tuyệt vọng.
Cuối cùng là con đường của Hồ
Chí Minh và những nhà yêu nước tân học sau này hình thành nên đảng
Cọng sản. Đây là một cuộc trường chinh vừa học tập, tìm hiểu đối
phương, vừa tiếp thu văn minh nhân loại đăc biệt là ý thức hệ Marx
–Lénin, phong trào Công nhân, phong trào Xã hội, phong trào Cọng sản
và phe Xã Hội Chủ Nghĩa. Sự lựa chọn, tiếp thu và vận dụng, kết hợp
các sức mạnh truyền thống và hiện đại, sự khôn khéo, thông minh
trong mưu lược, sách lược, chiến lược, chiến thuật, ý chí và bản
lãnh chiến đấu kiên cường, bất khuất, niềm tin tất thắng và sự hy
sinh chịu đựng vô bờ bến của dân tộc, của cụ Hồ, của đảng Cọng sản…
tất cả đã dẫn đến những thắng lợi to lớn như nhiều người trong chúng
ta đã biết.
“Về phía moi, moi chỉ
biết đại khái là như thế. Mà không phải dễ dàng gì, không phải ngày
một ngày hai để moi có được những hiểu biết đại khái như thế
về Cách mạng Việt Nam. Nếu không phải ngày một ngày hai, vậy toi
có biết moi phải mất bao nhiêu thời gian để đi từ chỗ chưa
biết gì đến chỗ biết đại khái như thế? Trên dưới mười năm đó.
“Và cho dù thời gian nào đi nữa
nếu không có một yếu tố mà rất nhiều năm sau moi mới phăng
dần cái nội dung đích thực ẩn tàng đằng sau lời trối trăn của ông
nội moi trước khi nhắm mắt. Ông nội moi là một nhà
Nho, một quan lại cao cấp của triều đình nhà Nguyễn, có tham gia tí
chút trong phong trào chống thuế năm 1908, bị cách chức về làng dạy
học. Năm moi sinh, ông nội moi đã ngoài 80, và cha
moi cũng gần 50, cũng làm quan và đang trấn nhiệm một huyện nào
đó ở Hà Tĩnh. Ông nội moi mất khi moi lên 4, bây giờ
cha moi đã về hưu. Lời trăn trối của ông nội moi thực
ra chỉ là lời ông nói đã nhiều lần lúc còn sống, nay nhắc lại trước
khi nhắm mắt: “Ráng mà nuôi thắng Tú (anh trai moi), thắng
Kha học hành tử tế và bảo với chúng đừng làm nghề gì khác ngoài nghề
dạy học. Thời thế sẽ còn phải nhiễu nhương nhiều hơn nữa. Nghề dạy
học tốt cho chúng nó hơn… Theo nhận thức của ông nội moi và
đồng thời của cha moi, thời bấy giờ người con trai đến tuổi
trưởng thành, đỗ đạt chỉ có hai con đường để lập thân là làm quan
hoặc làm thầy đồ, hay một nghề tự do nào khác như thầy thuốc, thầy
địa, làm nông…
“Cha moi sau hồi về hưu
là một người trầm mặc, ít lời. Theo như mạ moi, thì thời trai
trẻ ông không có vậy, mà trái lại, hoạt bát và xông xáo. Ông lần hồi
thay đổi tính nết theo năm tháng bất đắc dĩ ở chốn quan trường.
Trong nhà có hai người đàn ông lớn tuổi là ông nội và cha moi.
Ông nội bị cách chức, làm thầy đồ thầy đạt đã quá đủ. Cha moi
không chịu đi con dường ông nội moi chỉ. Mon men đi về hướng
Đông Du một thời gian rồi nản chí, tuyệt vọng quay lại phía quan
trường với một mục đích duy nhất là cứu vãn tình trạng suy sụp của
gia đình. Ông hoàn toàn như một chiếc bóng suốt mấy chục năm làm
quan. Thời Xô Viết Nghệ Tĩnh, ông làm tri huyện ở Hà Tĩnh. Liền sau
đó xin về triều nhận một chức thư lại ở bộ hình và về hưu trước hồi
Nhật đảo chánh. Ông nghiêm khắc với chính mình mà lại rộng lượng với
con cái, gia đình. Việc học hành của tụi moi ông chỉ nhắc nhở
qua loa và tuyệt đối không can thiệp vào việc chọn hướng đi của con
cái. Anh moi đi kháng chiến từ những ngày đầu vỡ mặt trận.
Dường như ông không đồng tình nhưng cũng không ngăn cản. Năm 1954
anh moi truớc khi đi tập kết có về thăm nhà, ông nói xa nói
gần gì đó về Xô Viêt Nghệ Tĩnh, nhưng rồi cũng tham gia chuẩn bị mọi
thứ để con trai lên đường.
“ Việc thực hiện lời trăn trối
của ông moi chỉ có mạ moi là chú tâm một cách nghiêm
túc và khó nhọc. Trong nhà mạ moi là một nội tướng đích thực.
Chồng con, mồ mả, kỵ chạp một tay bà quán xuyến hết mọi việc. Là con
gái trong một gia đình quan lại cao cấp, khoa bảng nhiều đời, chẳng
biết có phải vì vậy hay vì lí do anh moi đi tập kết mà mạ
moi luôn gắn lòng mình với cuộc kháng chiến và tin tưởng nước
nhà sẽ thống nhất, anh moi sẽ trở về sau hai năm ký hiệp định
Genève.
“ Bản thân moi thì chẳng
khó khăn gì lắm để làm thầy giáo theo ý nguyện của ông nội . Moi
học thong thả, sính văn chương lại ưa nói năng giao tiếp nên gõ đầu
trẻ xem ra là một việc thích hợp.
“ Có điều khi đứng trước bảng
đen đối diện với học trò mọi chuyện đối với moi không đơn
giản. Dạy như thế nào, dạy để làm gì, đó là những vấn nạn. Trước đó
moi không biết ông nội moi muốn gì khi trăn trối như
vậy. Nhưng chắc chắn không chỉ đơn giản là chuyện kiếm cơm. Ở Huế
vào thời điểm ấy thang giá trị vẫn còn là “dân hữu tứ sĩ vi chi
tiên”. Nhưng thế nào là sĩ? Phải chăng đó là kẻ câu cơm bằng cái vốn
liếng chữ nghĩa cóp nhặt được nhiều năm trên ghế nhà trường? Nếu chỉ
để câu cơm thì tại sao ông nội moi không khuyên con cháu đi
làm quan để nhũng lạm hoặc đi buôn để làm giàu? Moi sinh ra,
lớn lên trong một gia đình quan lại và Nho giáo. Quan lại, Nho giáo
trong cái thời buổi suy tàn. Triều đình là một bộ máy rệu rã, đầu
hàng, thối nát, là công cụ bất đắc dĩ của thực dân. Nho giáo thì lỗi
thời, hết sinh lực lại bị vận dụng tuỳ tiện theo các nhu cầu tầm
thường, cơ hội, cá nhân, bè phái, phe nhóm. Vua như Đồng Khánh, Khải
Định, Bảo đại mà cũng kêu gọi trung quân với ái quốc. Thiên Chúa
giáo và cát cứ như tập đoàn Ngô Đình Diệm mà cũng nhân danh mệnh
trời, quốc gia để đè đầu vít cổ thiên hạ. Trong gia đình, người đàn
ông, đặc biệt là những ông cả, ông trưởng, ông chồng cũng là những
ông vua, những Đồng Khánh, Khải Định, Bảo Đại tại gia. Tóm lại, tam
cương ngũ thường là giềng mối là tinh tuý của Nho giáo thì tam cương
được vận dụng, cổ xuý một chiều, cô lệch. Và ngũ thường thì gần như
không còn dấu vết trong ký ức của rất nhiều kẻ mạo nhận, giả danh;
nhân, lễ, nghĩa, trí, tín.
“ Đại khái là như thế, Nhưng
hiểu thế nào vẫn còn là vấn đề bảo lưu đậm nhạt khác nhau, những
khía cạnh tích cực của một thể thống Nho giáo đã được Việt hoá nơi
một ít cá nhân, gia đình, dòng họ và địa phương. Đối với họ cá nhân,
gia đình và tổ quốc đã kết tụ thành một mối, và trong những tình thế
đặc biệt phải chọn lựa, họ sẵn sàng hy sinh cá nhân, gia đình cho sự
an vui, sự tồn vinh của dân của nước. Lo trước thiên hạ, khổ trước
thiên hạ và chết trước thiên hạ là cốt cách của những kẻ sĩ tiêu
biểu như Nguyễn Đình Chiểu, Phan Đình Phùng, Nguyễn Tri Phương,
Hoàng Diệu, Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng, Trần
Quí Cáp, Thái Phiên, Trần Cao Vân, Phan Khôi và thành tựu sau cùng
là người thanh niên Nguyễn Tất Thành.
“Không phải là chuyên tình cờ
mà sĩ phu Nghệ Tĩnh, Nam Ngãi đã chọn nhà tù, pháp trường làm nơi
đến của mình hơn là bất cứ nơi nao trên đất nước bị giặc chiếm đóng.
“ Cũng không phải là chuyên
tình cờ mà Huế -- nơi một thời là đất dụng võ của những hào kiệt từ
Nguyễn Hoàng đến Quang Trung: một người thì mở mang bờ cõi, một
người thì Nam chinh Bắc chiến quét đuổi xâm lược, giữ vững cơ đồ,
thống nhất giang sơn -- một trăm năm mươi năm sau nhà Nguyễn thiết
lập Vương triều, gần một trăm năm thực dân Pháp đặt ách đô hộ, người
Huế cứ nhỏ dần từ dáng vóc đến giọng nói. Rùn vai, hạ giọng, gọi dạ
bảo vâng là mẫu mực của đám thần dân đâu phải của chỉ vương triều
nhà Nguyễn mà của tất cả các triều đại chuyên chính. Một trăm năm
qua, ở Huế chỉ còn lại những hào kiệt hạng hai, rất nhiều thi sĩ, và
thư lại thì hằng hà sa số. Huế dễ thưong, Huế sâu lắng, Huế tinh tế,
Huế thâm trầm là những đánh giá của anh em bạn bè. Năm phần chính
xác và năm phần rộng lượng.
“ Moi xuất thân trong một
gia đình Nho giáo và quan lại. Nho giáo chỉ đọng lại trong bản thân
moi là những tập quán đạo đức, luân lí và tình cảm được thấm
dần từ bà mẹ. Cha moi là một người khó hiểu và câm lặng, chỉ
về nhà trước khi đã nghỉ hưu. Nơi ông, moi thấy rất mơ hồ dấu
vết của học thuật (Nho giáo) và nghề nghiệp (quan lại). Moi
chỉ nhận được từ ông những tình cảm dịu dàng và trìu mến. Ông không
dạy moi chữ Hán, ông cũng không áp đặt những nguyên lí, những
chuẩn mực triết lí, đạo đức Nho gia. Dường như ông muốn phủ nhận
hoặc muốn quên đi những gì mà ông đã bỏ công kết tập. Có cái gì đó
vừa trống rỗng vừa tuyệt vọng nơi ông. Ngoài sự câm lặng, ông không
hề hở môi, ca thán về bất cứ gì như những người đồng thời cùng cảnh
ngộ trước những đổi thay đến chóng mặt của cuộc sống nhãn tiền. Ông
nội moi thì qua đời khi moi chưa đến tuổi lên năm. Ông
chỉ để lại trong ký ức moi một ông già nhân hậu và lời trăn
trối mà moi phải mất nhiều thời gian và công sức để lãnh hội
và thực hành.
“Moi bắt đầu đi dạy vào
cuối năm 23 tuổi, năm ấy là năm 1958. Chính quyền Ngô Đình Diệm đang
say sưa chiến thắng và những thành tựu đạt được sau năm năm đầu cầm
quyền với cơ man nào là âm mưu thủ đoạn. Họ tiếp tục lao vào con
đường âm mưu thủ đoạn ấy. Chắc họ nghĩ rằng chỉ với âm mưu thủ đoạn
thôi họ có thể làm chủ thiên hạ. Cha moi ngày một ít nói hơn.
Hình như ông cố che giấu, cố kiềm chế những rối rắm, những bức xúc
trong lòng. Mạ moi thì ngày một sốt ruột. Tháng 7 năm 1956 đã
qua, một tháng, một năm, rồi hai năm mà không thấy dấu hiệu gì để
thống nhất hai miền. Anh Tú moi thì biệt vô âm tín. Nỗi nhớ
thương mong đợi con khiến bà ngày một thêm héo hon buồn khổ. Nhiều
lúc moi bắt gặp bà ngồi khóc âm thầm trong một góc tối của
căn nhà rường. Bà thắp hương khấn vái nhiều hơn trên bàn thờ tổ
tiên. Mọi tội lỗi bà trút hết lên tập đoàn Ngô Đình Diệm. Bà nói
nhỏ, nói một mình nhưng moi cũng nghe được: “Tụi chúng ác,
chúng muốn kéo dài vĩnh viễn sự chia cắt. Chúng muốn dẹp hết bàn thờ
Tổ tiên Trời Phật, bắt ép mọi người chỉ thờ một ông chúa bà chúa gì
đó của bọn Tây, của bon cướp nước ấy…”
“Ngô Đình Diệm khi mới về nước,
không ít người Huế chào đón và hy vọng. Nhưng rồi ngày lại ngày khi
cái ghế Tổng Thống của ông tạm vững, anh em của ông ấy đã quay lưng
lại với đại bộ phận người Huế. Diệt Cọng, bài Phong, đả Thực, tất cả
chỉ là chiêu bài. Nép sau cái chiêu bài này, tập đoàn Ngô Đình Diệm
đã trắng trợn gây ra bao nhiêu tội ác: giết người, cướp của, chà
đạp, đàn áp, cưỡng bức là hành động hàng ngày của tập đoàn này.
Không có cái gì ăn nhập với nhau giữa lời nói và hành động. Tự do,
dân chủ, ấm no, hạnh phúc là những lời nói hàng ngày của tập đoàn
Ngô Đình Diệm. Chúa Trời và Quốc gia. Có cái gì đó quá mờ ám, qua
đen tối, ở cái mô hình này.
“---- Sao lại Chúa Trời mà
không phải là Ông Bà Tổ Tiên Trời Phật được thờ cúng ở cái nơi trang
trọng nhất của căn nhà trong tâm thức dân tộc.
“---- Sao lại Quốc gia độc lập
trong khi miền Nam chỉ là một phần, một bộ phận của đất nước Việt
Nam duy nhất chạy dài từ Bắc chí Nam, là kết quả của biết bao nhiêu
máu xương, mồ hôi, nước mắt người Việt Nam đã đổ ra suốt cả ngàn
năm.
“---- Sao lại là tiền đồn, là
nơi đầu tên mũi đạn cho một thế giới Tự Do nào đó xa lắc xa lơ? Té
ra tập đoàn Ngô Đình Diệm đã đem một phần lãnh thổ thiêng liêng của
tổ quốc thế chấp cho Hoa Kỳ và để đổi lại tên đế quốc này đổ tiền
bạc, bom đạn bảo vệ sự an toàn cho ông ta trong quá trình chống lại
đất nước, chống lại nhân dân.
“ Moi đã mường tượng ra
cái công việc, cái mục đích của Người Thầy Giáo mà ông nội moi
đã gợi mở, đã dặn dò.
“ Lúc còn ngồi trên ghế nhà
trường, giữa Nguyễn Công Trứ và Cao Bá Quát, giữa hai con người tài
hoa có hai số phận ngược chiều của thế kỷ 19, moi thích và
cảm phục Cao Bá Quát hơn. Cái khí phách ngang tàng, cái hào khí ngất
trời của kẻ muốn “xoay bạch ốc lại lâu đài” ấy hấp dẫn, chinh phục,
và cuốn hút moi. Và thế là moi đã bỏ rơi cái ông già
ham chơi lận đận lao đao đi xe cỏ chờ vận hội nơi cái triều đình
ruỗng mục và chuyên chính nhà Nguyễn. Thế mà đến khi trở thành thầy
giáo, moi lại phát hiện ra ở Nguyễn Công Trứ một khía cạnh
mới.
“ Có giang sơn thì sĩ đã có
tên”
“Té ra sông núi, đất nước, dân
tộc, tổ quốc đã sản sinh ra đứa con đầu lòng là kẻ sĩ. Giềng mối
quốc gia, ý thức dân tộc, cái Nam quốc sơn hà, cái tinh tuý, cái hạo
nhiên của mọi thời đại và cụ thể là con đường cứu nước mà cụ Hồ và
những người Cọng sản đã đi tìm đều được tinh lọc qua khối óc, trái
tim, hoài bảo, bản lãnh và khát vọng của những đứa con đầu lòng ấy
của Mẹ Cha Giang Sơn Tổ Quốc.
“Trước khi giảng bài Kẻ Sĩ ở
lớp đệ tứ, moi phải rủ về nhà vài đứa học trò đã qua chọn lựa
để moi thực tập. Bọn moi ngồi ở căn chái mà sau này
toi đã nhiều lần về ngủ. Sau khi đám học trò ra về, cha moi
đã nhẹ nhàng, điềm đạm bảo Moi:
---- “Nhìn ở một góc độ khác,
chính cái chất sĩ nơi loài người là nguồn cội sản sinh ra mọi khái
niệm từ Dân tộc, Quốc gia, Độc lập, Tự chủ, Nhân loại v…v…
---- “Con người vượt qua dạng
thái tồn tại của thú, yếu tố đầu tiên nảy sinh trong đầu nó là trí
khôn. Không có trí khôn con người chỉ là bầy thú. Để phân biệt giữa
sĩ và ba hạng dân còn lại, yếu tố trí khôn và các phẩm chất ưu tú
khác nơi kẻ sĩ nổi trội hơn.
---- “Mà sao con lại muốn làm
một thầy giáo cá biệt. Gian nan và nguy hiểm lắm…
“Moi sững sờ trước những
lời nói và thái độ của cha moi. Đó là lần đầu tiên và cũng là
lần cuối cùng moi thấy ông bày tỏ một thái độ nghiêm túc về
một vấn đề nghiêm túc. Có thể ông là một người tuyệt vọng, chứ không
phải là người trống rỗng như moi đã từng nhận xét. Moi
đã ôm chầm lấy ông, và moi đã khóc như một đứa con trẻ.
Moi đã sáng tỏ vai trò
của mình, chức năng của mình -- Thầy Giáo -- trước tình thế đặc biệt
của đất nước như moi đã nói ở trên. Nhưng thế nào là tình thế
đặc biệt moi còn rất mơ hồ. Nhưng hiểu được đến lúc này
(1959) một cách đúng đắn về cuộc kháng chiến chống Pháp, về Điện
Biên Phủ, về hiệp định Genève là nhờ những thông tin đơn giản và
những tình cảm sâu sắc từ mạ moi. Ngoài ra không còn có gì
nữa. Trong khi đó trong gần năm năm, ngày đêm ra rả bên tai, nhan
nhản trước mắt mọi người dân miền Nam là những tuyên truyền của một
bộ máy đồ sộ đông đảo nhiều tầng, nhiều lớp, nhiều vòng, nhiều
phương tiện của tập đoàn Ngô Đình Diệm và Mỹ. Phong trào cách mạng
quốc gia, Liên đoàn công chức cách mạng, đảng Cần Lao, Thanh niên
cọng hoà, Phụ nữ liên đới, Cảnh sát công an, Công dân vụ, Xây dựng
nông thôn, cán bộ phường xã, thôn ấp, liên gia. Đặc biệt là cơ quan
thông tin Mỹ Việt các cấp từ Sầigòn, Huế, các đội chiếu phim, các
đoàn thông tin tâm lý chiến. Và cả hệ thống báo chí, sách vở, áp
phích truyền đơn, loa phóng thanh.
“Cũng không thể không nhắc đến
những cái loa chống Cọng trong đạo Thiên Chúa, trong gần một triệu
người di cư từ miền Băc và nhất là một số cán bộ kháng chiến bỏ hàng
ngũ trở về đầu thú.
“Moi đã đọc Le Zeros et
L’infini của Koesler, moi đã đọc Trăm Hoa Đua Nở trên đất
Bắc. moi đã đọc Trăm Hoa Đua Nở, Trăm Nhà Đua Tiếng trên đất
Trung Hoa của Mao Trạch Đông, moi đã đọc tạp chí Sáng Tạo,
nhật báo Tự Do, tạp chí Đại Học và rất nhiều sách báo chống Cọng,
chống miền Bắc và ca ngợi Ngô Đình Diệm, ca ngợi Mỹ và thế giới Tự
Do.
“ Đại học Huế, nơi moi
đã học một năm ở Trường sư phạm, ba năm ở trường luật, phải chăng là
nơi của một cái loa to, đào tạo nhiều cái loa nhỏ cổ xuý, động viên
rao giảng, tô vẽ cho cái Quốc Gia Chúa Trời La Mã, cho cái tiền đồn
chống Cọng của Ngô Đình Diệm và đế quốc Mỹ. Các trường trung học,
đại học của chính quyền, của đạo Thiên Chúa cũng là nơi đặt để, sản
xuất những cái loa như thế.
“ Không thể phủ nhận những năm
đầu của chế độ Ngô Đình Diệm với tiền bạc từ viện trợ Mỹ, với hệ
thống tuyên truyền khổng lồ, nham hiểm tinh vi của CIA và tập đoàn
Cần Lao Thiên Chúa giáo -- miền Nam trong đó có Huế đã đạt được
những thành tựu nào đó. Một bộ phận không nhỏ quần chúng đã hy vọng
và tin theo. Đồng thời, kinh tế ở đô thị tương đối ổn định. Thanh
niên học xong tú tài hay tốt nghiệp từ các trường chuyên nghiệp sơ
trung cấp có việc làm. Thanh niên ít học bị gọi đi lính được chu cấp
đầy đủ các nhu yếu phẩm. Hạ sĩ quan, công chức sơ cấp có cuộc sống
tạm ổn định. Sinh viên tốt nghiệp đại học, sĩ quan, công chức cao
cấp, thì đời sống đầy đủ, phủ phê hoặc giàu có, con cái họ nếu có
khả năng thì học đến nơi đến chốn.
“Tất cả những thứ đại loại như
thế dưới mắt nhìn đơn giản hời hợt của một bộ phận không nhỏ thị dân
thì miền Nam có đủ vóc dáng và sức mạnh của một quốc gia dân chủ
đồng thời là một pháo đài mẫu mực của thế giới Tự Do “ngăn chặn
hữu hiệu sự xâm lăng của Cọng sản miền Băc”.
“Mãi cho đến khi nổ ra vụ Phật
giáo và kết thúc chế độ Ngô Đình Diệm, bản thân moi mới nhận
ra sự thật của vấn đề miền Nam.
“Trong khi đó mạ moi và
tất cả các bà mẹ có chồng con anh em đi tập kết, đi kháng chiến và
nhiều đồng bào ở nông thôn, đồng bào theo đạo Phật -- những nạn nhân
trực tiếp của sự cấu kết Mỹ -- Diệm không cần phải vòng vo sách vở
như moi, mà bằng sự trải nghiệm đau thương của mình đã không
khó khăn gì nhận biết các mưu đồ đen tối, tàn ác, bạo ngược của
guồng máy Phát xít và mỵ dân. Đối với họ, miền Nam không thể là tiền
đồn, không thể là một nước, cũng không thể là một quốc gia trong
vòng tay quan phòng của Chúa Trời La Mã. Dân tộc Việt Nam là một,
nước Việt Nam là một. Ai đó nói với moi rằng cụ Hồ đã khẳng
quyết chân lí ấy. Và moi đã nói lại với mạ moi, bà ấy
bảo: Chỉ có cụ Hồ. Trước sau gì cũng chỉ có cụ Hồ.
“Moi bắt đầu đi dạy từ
mùa thu năm 1958, bốn năm sau khi Ngô Đình Diệm về nước và năm năm
trước anh em Ngô Đình Diệm bi giết, quốc gia Chúa Trời La Mã của
đảng Cần Lao Thiên Chua sụp đổ. Anh em Nhu Diệm và đảng của họ biết
hết các việc họ làm.. Duy có một điều đơn giản mà họ không biết là
chính họ đã tự đào hố chôn mình. Bài học đơn giản mà rất nhiều người
trong nhiều thời đại không chịu học là bất cứ ai muốn sống yên bình
là sống giữa thiên hạ, sống phải chăng với thiên hạ, chứ không thể
sống một mình, sống trên đầu trên cổ thiên hạ. Ngày trước anh em họ
Ngô đã không biết điều đó. Mới chân ước chân ráo về miền Nam, Ngô
Đình Diệm đã ra tay tàn sát người Cọng sản. Tiếp theo ông ta loại
khỏi mưu đồ vương bá của mình các thế lực của một miền Nam bát nháo
đã từng liên kết hay ủng hộ ông là phe Bảo Đại, các đảng phái, các
giáo phái. Hành động cuối cùng chẳng phải là giọt nước mà là thác
nước nên không chỉ làm tràn mà làm đổ bể, cuồn trôi cái ly nước đang
trên thế chông chênh của tập đoàn Ngô Đình Diệm là thách đố một bộ
phận đông đảo của quần chúng miền Nam: những người theo đạo Phật.
Vậy Ngô Đình Diệm và bộ sậu của ông sống với ai giữa miền Nam như
thế đó?
“---- Chừng bảy tám phần trăm
người theo đạo Thiên Chúa không muốn hoặc chưa bám rễ vững chắc vào
đất nước vào dân tộc ư? Chừng ấy sức mạnh không đủ để đối chọi, để
tranh hùng với hơn chín mươi phần trăm người miền Nam còn lại. Huống
hồ gì ở phía bên kia vĩ tuyến 17 còn có một miền Bắc ruột thịt, một
đảng Cọng sản đã tôi luyện dày dạn trong chiến tranh giải phóng và
tiếp tục nắm vững ngọn cờ Dân tộc. Huống hồ gì ngoài cương thổ Việt
Nam, ít nhiều mạnh yếu từng nơi, còn có tình liên đới nhân loại.
Huống hồ gì còn có ông chủ của cái tiền đồn chống Cọng của thế giới
Tự Do -- người bạn đồng minh giàu có Hoa Kỳ. Dưới con mắt của người
Mỹ, Ngô Đình Diệm chỉ là một thủ lãnh trông coi, bảo vệ tiền đồn.
Một khi thủ lãnh đó không còn có khả năng canh gác tiền đồn, thậm
chí còn là nguyên nhân khiến cái tiền đồn ấy suy sụp, thì lẽ đương
nhiên ông chủ Mỹ sẽ tuyển chọn một thủ lãnh khác trong đám ứng viên
dự bị để thay vào chỗ của ông ta.
“Moi phải mất năm năm
mới vỡ lẻ những vấn đề tưởng chừng như quá đơn giản ấy. Sự sáng tỏ
moi có được là cả một chặn đường gian nan và cũng không phải
một mình moi mày mò mà có sự tác động, hổ trợ ba bên bốn bề:
“ Trước hết là sự chuyển biến
của toàn cảnh xã hội, kinh tế, chính trị và an ninh của miền Nam.
Chỉ trong vòng bốn năm năm mà:
“---- một nhà yêu nước, một
lãnh tụ cách mạng quốc gia anh minh, một nhà cai trị sáng giá của
thế giới Tự do Ngô Đình Diệm.
“---- một lí thuyết gia, một
đảng trưởng đảng Cần Lao Nhân Vị, một ngài cố vấn tối cao Ngô Đình
Nhu và vợ ông ta -- đệ nhất phu nhân Trần Lệ Xuân,
“---- một Giám mục, rồi Tổng
giám mục Ngô Đình Thục, thành viên cao cấp của vương triều Thiên
Chúa giáo La Mã, đại diện cho đức Chúa Trời, Đấng sáng tạo quyền
năng và bác ái.
“---- một Ngô Đình Cẩn, lãnh
chúa miền Trung.
“---- một đảng Cần Lao Thiên
Chúa giáo …
đã trở thành một băng nhóm tội phạm
chẳng từ một tội ác nào: cướp của, giết người, buôn lậu, tham ô
những lạm và độc tôn tôn giáo.
“Và cũng trong chừng ấy thời
gian mà các đảng phái, giáo phái, phe nhóm chính trị đã từng đứng
chung với Ngô Đình Diệm dưới cái lọng đoàn kết quốc gia chống Cọng,
trước sự phản trắc và lật lọng của anh em nhà họ Ngô và đảng Cần Lao
Thiên Chúa giáo, đã bày tỏ sự căm thù, tức giận, quyết không đội
chung trời, để rồi sau đó thể hiện qua các cuộc đảo chánh, tập hợp
tuyên ngôn không mưu lược, không quyết tâm, rã rời, cạn kiệt sức
sống, vỏ biền và xôi thịt.
“Những rối rắm, xuống dốc chính
trị kéo theo sự suy sụp kinh tế, sự đỗ vỡ niềm tin, sự bất mãn căm
giận của đông đảo quần chúng không những ở nông thôn mà cả những thị
dân đã một thời tin tưởng và ủng hộ Diệm.
“ Đó là những điều mắt thấy tai
nghe. Ngoài ra sự sáng tỏ của moi một phần thông qua các cuộc
trao đổi bàn luận với bạn bè, với đồng nghiệp ở trường Nguyễn Du, ở
căn nhà tranh phên tre nền đất của Hoàng Phủ Ngọc Tường trong hẻm
Mai Thúc Loan gần chợ Xép, rồi căn nhà của Đinh Cường thuê trên dốc
Bến Ngự là nơi bọn moi tụ tập, đấu đá, tranh cãi mọi thứ
chuyện trên đời: triết học, sử học, văn nghệ, chính trị xã hội…
Ngoài Hoàng Phủ Ngọc Tường,
Hoàng Phủ Ngọc Phan, Đinh Cường thường trú, moi còn gặp nơi
đây hết tuần này qua tuần nọ, hết tháng này qua tháng kia của những
năm sau 1963 nào là Đỗ Long Vân, Nguyễn Văn, Lê Tử Thành, Bửu Ý,
Trịnh Công Sơn, Nguyễn Tuấn Khanh (Rừng) và đám bạn bè đồng chí của
Phan: Phan Duy Nhân, Lê Hiếu Đằng… Thỉnh thoảng moi còn gặp
một vài người bạn phương xa có dịp tạt qua Huế. Lúc đầu bọn moi
mỗi người mỗi vẻ, một xu hướng triết học, một lập trường chính trị,
một quan điểm lich sử, một trường phái văn nghệ. Mọi người đều tha
hồ giãi bày, tha hồ mà bài bác, tha hồ tuyên dương. Marxism? Hiện
sinh? Phật giáo? Hiện thực? Trừu tượng? Siêu thực? … Quả đây là một
salon, một câu lạc bộ của một nhóm trí thức Huế. Có điều cái salon
trí thức này không ở trong một lâu đài, một phòng khách sang trọng
như ở châu Âu mà ở trong một túp lều, và bọn Tường Phan đặt cho nó
một cái tên rất kiếm hiệp là Tuyệt Tình Cốc.
“ Moi đến Tuyệt Tình Cốc
hay đến căn nhà trên Bến Ngự lúc đầu với mục đích cấp bách là xác
lập hướng đi cụ thể cho công việc dạy học của mình.
“Nhiều sinh viên khi đến trường
Đại học Sư phạm, là đã giải quyết xong vấn đề này. Với moi
thì chưa. Moi không thể dạy cho đám học trò trở thành những
công bộc cho chế độ Mỹ Diệm. Ông nội moi không muốn thế. Mạ
moi không muốn thế. Hàng triêu người Việt Nam bình thường
không muốn thế. Cao Bá Quát bảo moi nên cùng đám học trò mưu
tính lật đỗ chế độ. Nguyễn Công Trứ đề nghị moi khi thì “ Phù
thế giáo một vài câu thanh nghị ”, khi thì “ Ngoài biên thuỳ rạch
mũi can tương”.
“Một vài câu thanh nghị là cách
nói tượng trưng và khiêm tốn. Khi một chế độ tàn ác, độc tài như chế
độ Mỹ Diệm thì hơi thở của kẻ sĩ không chỉ là một vài câu thanh nghị
mà toàn sinh lực của kẻ sĩ phải trở thành vũ khí góp phần đánh đuổi,
lật đổ chúng.
“Nghĩ như thế đối với moi
không phải là hết bế tắc, bởi vì bây giờ trên bình diện tư tưởng và
cảm thức chính trị moi cùng tồn tại ba luồng nội lực khó bề
hoá giải:
“Thứ nhất là con đường cách
mạng tiến hành cùng lúc hai cuộc cách mạng Dân tộc Độc lập và Chủ
Nghĩa Xã Hội hoặc ngược lại do đảng Cọng sản Việt Nam xướng xuất và
lãnh đạo.
“Thứ hai là con đường Dân tộc
và Đạo pháp hay Đạo pháp và Dân tộc do các vị cao tăng Phật giáo Bắc
tông ở Huế, ở miền Trung âm thầm gợi mở và phát động.
“ Thứ ba là tư tưởng Tư sản Dân
quyền và học thuyết của Rousseau mà moi đã tiếp thu từ trường
Luật và mấy năm nghiền ngẫm sách báo.
“ Moi bế tắc bởi moi
không thể gây cho học trò ý thức đuổi Mỹ, lật Diệm một cách
chung chung rồi bỏ đó, mà tại sao moi không chỉ cho chúng
luôn ngọn cờ nào chúng có thể theo để thực hiện nghĩa vụ công dân
của mình?
“ Các cuộc trao đổi, thảo luận
ở Tuyệt Tình Cốc, ở căn nhà trên dốc Bến Ngự nhất là những đóng góp
của các anh Trần Hữu Trung, Hoàng Hữu Pha, và cả Lê Phước Tâm,
Nguyễn Hữu Châu Phan sau này ở trường Ngưyễn Du đã giúp moi
định hướng ngày một đúng đắn hơn công việc dạy học của mình.
“ Đối với moi từ trước
cho đến thời điểm này, học thuyết Tư sản Dân quyền là tư tưởng cách
mạng triệt để và đúng đắn nhất. Triệt để và đúng đắn như thế nào
moi sẽ giải thích sau. Tuy nhiên không có tư tưởng, học thuyết
nào có thể thực hiện được trong một nước bị chiếm đóng bị lệ thuộc.
Vấn đề cấp bách và ưư tiên hàng đầu là đánh đuổi ngoại xâm và đánh
ụp sụp các chính quyền, các thế lực lệ thuộc, tay sai, giành lại độc
lập, chủ quyền, thực hiện Thống nhất.
“Gác lại một bên thể chế Tư sản
Dân quyền mà moi cho là cách mạng triệt để. Vấn đề còn lại
là giữa Phật giáo miền Trung và đảng Cọng sản Việt Nam, moi
sẽ đóng góp sức mình với ai, cọng tác với ai để thực hiện khát vọng
Độc lập, Thống nhất và kiến tạo Hoà bình?
“ Với Phật giáo ư? trước khi
gặp đám Hoàng Phủ Ngọc Tường và bạn bè ở Tuyệt Tình Cốc . Trước khi
trao đổi với các anh Trần Hữu Trung, Hoàng Hữu Pha, Lê Phước Tâm,
Nguyễn hữu Châu Phan ở trường Nguyễn Du. Trước khi nghe toi,
Nguyễn Đính, Võ Đông và nhiều anh em khác … Moi đã nghe quá
nhiều, thấy quá nhiều những lời, những cảnh, những thiên đường, địa
ngục từ guồng máy khổng lồ Mỹ Diệm, ở giữa những náo động gai mắt
chói tai, ồn ào xa lạ và độc hại ấy, moi nghe được một tiếng
nói khác nhỏ nhẹ, bao dung, từ ái … phát ra từ các vị lãnh đạo Phật
giáo miền Trung. Các vị ấy nói rằng: đất nước đang bị qua phân, nhân
dân ở hai miền Nam Bắc do sự thúc bách, áp đặt của hai thế lực quốc
tế là Cọng sản độc tài vô thần và Tư bản Thiên Chúa giáo toàn trị đã
và đang tiến hành cuộc chiến tranh huynh đệ tương tàn, nồi da xấo
thịt, tan tác thương đau. Phật giáo Việt Nam, không như một tôn giáo
nào khác, mà là một tôn giáo đặt nền tảng trên tư tưởng Đại hùng,
Đại lực, Đại Từ bi, trên ý thức trách nhiệm và lòng yêu nước thương
nòi của người Việt Nam, đã gắn kết thân phận mình với thân phận quốc
gia dân tộc, đã có những đóng góp to lớn trong suốt hàng ngàn năm
lịch sử dựng nước, chống ngoại xâm, mở mang bờ cõi và kiến tạo đất
nước trong hoà bình thịnh vượng. Trong quá khứ rất nhiều vị tăng sĩ
Phật giáo qua những đóng góp to lớn đã được phong làm quốc sư, đặc
biệt là hai triều Lý Trần.
“Với nền tảng sức mạnh tâm linh
hùng hậu thâm viễn như vậy, với khối lượng tín đồ đông đảo gồm ba
phần tư dân số, với một đội ngũ tăng ni đạo cao đức trọng và Phật tử
có đủ tâm năng do được đào tạo chuẩn bị từ sau cuộc chấn hưng Phật
giáo vào những năm đầu của thập kỷ ba mươi và tiếp tục phát triển
qua nhiều thập niên đến ngày nay, Phật giáo Việt Nam nguyện đem hết
sức mình thực hiện hoà giải dân tộc, thống nhất tổ quốc. Với một
quốc gia độc lập, thống nhất, an bình thịnh vượng, một nước Việt Nam
được trang bị bởi tư tưỏng Đại hùng, Đại lực, Đại từ bi sẽ hoá giải
các mâu thuẫn, tương tranh quốc tế góp phần đem lại an bình cho nhân
loại.
“ Nhiều năm bị vây hãm giữa
những tiếng nói, âm thanh chát chúa hung tợn của sắt thép, hận thù,
đỗ vỡ, moi đã sững sờ và vui sướng như kẻ lạc đường giữa sa
mạc nắng cháy tìm được giếng nước và bóng râm khi nghe được tiếng
nói bao dung hoà ái như thế. Độc lập Hoà bình, ngàn năm trước, ngàn
năm sau dân tộc Việt Nam cũng chỉ mơ ước như thế. Rất nhiều người
Huế, người miền Trung và cả miền Nam nữa, là nạn nhân của những giấc
mơ đẫm máu, đã bị cuốn hút vào cơn mộng du tập thể tràn ngập ánh đạo
vàng, nắng chiều, kinh cầu và nhạc tụng.
“Trong đêm dài của nô lệ và đói
nghèo, dân tộc Việt Nam đã trải qua hai cuộc mộng du lớn. Một của
người Cọng sản , và một là của các người Phật giáo miền Trung. Là
một người ngoại đạo và cũng khá muộn màng, nhưng bởi là người Việt
Nam, là thi sĩ, nên ít nhiều gì moi cũng đã tham dự vào hai
cuộc mộng du ấy.
“Tuy nhiên, moi lại còn
là người học luật, là kẻ duy lý, là học trò của J. Rouseau (moi
nói trước để toi khỏi phân vân gì khi cần phải tố cáo moi
là con đẻ của chủ nghĩa Tư bản, tên tư sản đội lốt mai phục) nên
moi đã nhanh chóng nhận ra rằng con đường của các nhà lãnh
đạo Phật giáo miền Trung chẳng phải là thông lộ cho vấn đề Việt Nam
như cảm giác ban đầu của moi và của nhiều người khác. Bởi
tiền đề mà các vị ấy nêu ra dựa trên những chi tiết chứ không phải
là cốt lõi của vấn đề Việt Nam. Từ khi người Pháp xâm chiếm đất nước
này cho đến bây giờ vẫn là xâm lược, chống xâm lược. Những vấn đề
khác: vô thần hay hữư thần, độc tài hay dân chủ, cọng sản hay quốc
gia…, không phải là hoàn toàn bịa đặt, nó có đó, nhưng là những nhân
tố phát sinh, phụ thuộc, được thổi phồng và huyền thoại hoá. Tất cả
sẽ được giải quyết sau khi nền độc lập của đất nước được thu hồi,
việc thống nhất đất nước được thực hiện, và hoà bình được tái lập.
Vả lại: ước mơ, hoài bảo, khát vọng của các vị lãnh đạo Phật giáo
miền Trung quá to lớn, hảo huyền, ở ngoài khả năng, chức năng của
một tôn giáo trước tình hình đất nước.
“ Về mặt lí thuyết, moi
tâm đắc với học thuyêt Tư sản Dân qưyền, và không mặn mà gì với chủ
nghĩa Cọng sản. Tuy nhiên để đạt được cái mục đích cấp bách: Độc lập
và Thống nhất, moi sẵn sàng đứng chung ngọn cờ Dân tộc mà
đảng Cọng sản giương cao. Moi là người dân như hàng triệu
người dân miền Nam khác, không có tham vọng chính trị, không phe
nhóm, tham gia kháng chiến theo khả năng và nhận thức của mình, một
khi sáng tỏ ra rằng đảng Cọng sản có quyết tâm và có khả năng đưa
cuộc kháng chiến chống đuổi Mỹ đến thắng lợi cuối cùng, moi
đi chung với các toi một đoạn đường. Có thế thôi.
“Còn vấn đề học thuyết Tư sản
Dân quyền của moi, như có lần toi đã hỏi?
“ Không có học thuyết nào của
moi cả. Chọn một con đường để đi là việc của cả nhân dân. Học
thuyết Tư sản Dân quyền phải chăng là những khôn ngoan, chứ không
phải là chân lí tuyệt đối như chủ nghĩa Cọng sản hoặc như tín điều
tôn giáo. Những khôn ngoan mà các ông Montesquieu và Rousseau đề
nghị nếu nhân dân thấy có lợi thì dùng, không có lợi thì thôi.
Không ai có quyền và có khả năng áp đặt, dạy dỗ người khác về bất
cứ học thuyết nào khi người ta không thấy có nhu cầu hoặc khi người
ta không có khả năng để tiếp cận. Học thuyết Tư sản Dân quyền là sản
phẩm của một trình độ văn minh. Nó ra đời sau cuộc cách mạng đại
công nghiệp, nó là những khế ước được thừa nhận, vận dụng cho cả hai
phía: phía người cai trị được bầu vào các cơ quan công quyền và phía
những người công dân chấp nhận sự cai trị của người mình đề cử thông
qua lá phiếu. Cả hai đều công nhận, ràng buộc, bảo vệ các quyền hạn
chức năng và các trách nhiệm thông qua hiến pháp và luật pháp. Không
một ai, từ người đứng đầu các cơ quan quyền lực cao nhất (lập pháp,
hành pháp, tư pháp) đến đảng cầm quyền, ở trên, ở ngoài pháp luật
cả. Tất cả mọi người đều được pháp luật thừa nhận các quyền căn bản
bất khả nhượng. Có lẽ sau chiến tranh, các quyền dân chủ chưa có
điều kiện và khả năng thực hiện đầy đủ, trong khi đó nhu cầu cấp
bách là bảo vệ các thành quả của cuộc kháng chiến, bảo vệ an ninh
trật tự và các điều kiện sống căn bản cho tất cả mọi người không
phân biệt, hạn chế và đề phòng sự lạm quyền của một số người say mê
chiến thắng, cần nhanh chóng và nghiêm chỉnh xây dựng một nhà nước
pháp quyền vững mạnh và trong sạch.
“ Câu hỏi tối qua của toi
về lực luợng thứ ba, moi đã trả lời đại khái. Suốt mấy ngày
nay, moi suy nghĩ khá nhiều về vấn đề này. Theo moi
đây là một vấn đề tế nhị và phức tạp. Moi nhăc lại quan điểm
của mình: không có lực lượng chính trị thứ ba trong cuộc chiến tranh
giải phóng. Nhưng thực tế là đảng Cọng sản đã khẳng định: hai cuộc
cách mạng tiến hành cùng một lúc là: cách mạng Dân tộc Dân chủ nhân
dân và cách mạng Xã Hội Chủ Nghĩa.
“Ở miền Nam, có rất nhiều người
kể cả một số người trong quân đội và chính quyền Saigòn có ý thức
chống Mỹ nhưng đồng thời không đồng tình với người Cọng sản về chủ
nghĩa Xã hội. Họ thuộc thành phần chính trị thứ ba.
“ Tuy nhiên do nhu cầu và thủ
đoạn chính trị, không những người Cọng sẩn các toi mà cả Mỹ
cũng đã khẳng định một cách giả dối rằng có một lực lượng thứ ba. Vả
lại trong số đông đảo thuộc thành phần chính trị thứ ba cũng không
thiếu những cá nhân, tổ chức do ảo tưởng chính trị, cọng với sự hồn
nhiên cả tin, cũng vỗ ngực nhận mình là lực lượng thứ ba nhằm mơ lấy
vị trí nào đó trong sinh hoạt chính trị sau này.
“Moi đã học môn chính
trị ở trường luật, moi đọc lịch sử, moi đọc
Machiavelle, Lenin, Chiến quốc sách và qua kinh nghiệm hợp tác với
các toi trong một số hành động của phong trào đô thị như tham
gia phong trào Tự quyết, Mặt trận văn hoá miền Trung, làm báo Tự
Quyết, báo Mặt trận Văn hoá và đặc biệt cùng với đám Bửu Chỉ, Võ
Quê, Ngưyễn Duy Hiền, Phan Hữu Luợng, Trần Đình Sơn Cước, và đám học
trò trực tiếp như Dung, Nhân, Hoàng Thị Thọ và hàng ngàn sinh viên,
học sinh Huê xuống đường, mitting, hội thảo, tổ chức đêm không ngủ…
Chúng ta đã gần gũi chia sẻ những khó khăn, khổ nạn buồn vui và cả
tâm sự … Qua đó moi đã có được những hiểu biết chưa đầy đủ
nhưng cũng đã khái quát được mưu lược, thủ đoạn của người Cọng sản
các toi. Moi chẳng mơ hồ gì về các gợi ý, xúi giục
ngầm, những đề nghị ẩn tàng tính chất cơ hội, những thủ pháp câu
kéo, hứa hẹn ỡm ờ mà các toi đã thao tác thành thục như bọn
lầu xanh lão luyện các ngón nghề. Gần như trong rất nhiều trường
hợp, moi đã tỏ ra ngây thơ, ngớ ngẩn để các toi mặc
sức múa máy. Quả tình các toi chưa hiểu biết gì hết về một bộ
phận trí thức giữa cái thời đoạn đau thương này.
“ Làm chính trị xôi thịt mà bẩy
bịp, huyễn hoặc nhau, mua chuộc nhau là chuyện bình thường. Đằng này
các toi làm cách mạng. Các toi xây dựng thế giới, con
người mới. Các toi nhấn danh cái nhân loại sáng láng, ưu
việt nhất, cái nhân loại đã đạt được tới đỉnh điểm của văn minh,
không ai có thể vượt qua, không cần phải thêm bớt, biến hoá nữa, cái
nhân loại thoả thuê sung mãn tuyệt vời sau khi đã chia chát đầy đủ
các nhu cầu sinh thực. Đồng thời, các toi cũng nhân danh mấy
ngàn năm văn hiến mà đối xử với quần chúng, với bạn đường như là
những phương tiện, thậm chí nếu cần thì biến họ thành kẻ thù. Moi
đề nghị các toi coi lại. Nhất là toi, kẻ đi làm lực
lượng thứ ba. Toi có biết khi Mỹ cút Nguỵ nhào thì ai là kẻ
thù của cách mạng không? Chắc chắn là những người chống Mỹ tự phát,
những người chống Mỹ mà không chịu sự lãnh đạo của đảng Cọng sản,
thậm chí là nhũng ngưòi kháng chiến mà không phải là đảng viên Cọng
sản.
“ Qua sông bỏ đò, đặng cá bỏ
câu, đặng chim bỏ ná, vắt chanh bỏ vỏ. Tất nhiên. Nhưng tuyệt đối:
nhân dân và những người chống Mỹ không Cọng sản không phải là đò,
không phải là câu, không phải là ná, không phải là chanh. Họ là
những con người, cho dù họ tự phát, cho dù họ không ở trong guồng
máy, cho dù ít nhiều họ có tham vọng tính toán riêng tư, cho dù họ
mơ mộng hảo huyền. Tại sao các toi lại độc quyền tính toán
riêng tư, độc quyền chỉ huy guồng máy, độc quyền mơ mộng hảo huyền,
mà người khác lại không được ? Chẳng phải các toi đã nói rát
cổ rách miệng rằng cách mạng là sự nghiệp của nhân dân đó sao?
“ Hay là các toi nghĩ:
sau khi xây dựng xong xã hội Cọng sản, các toi sẽ cho không
nhân loại một thiên đường, do vậy mà sá gì cái văn hiến của một dân
tộc hẹp hòi, sá gì cái đói, cái khát, cái nhục, cái đau, và cả cái
chết nữa của một vài thế hệ mà các toi cho là tàn dư của một
nền văn minh lỗi thời, là con đẻ của đế quốc thực dân?
“Khi hết giặc, ngày đó không
xa, các toi không nên thừa thắng xông lên vội mà nên đọc kỹ,
nghĩ sâu hơn lịch sử dân tộc, các toi sẽ thấy:
“Ở hai đầu cuộc chiến tranh
giải phóng thông thường là hai cuộc nội chiến”
“Bao giờ cũng vậy, bọn hiếu
chiến, bọn bành trướng bá quyền, thực dân, đế quốc (cứ gọi như vậy)
luôn chực chờ cơ hội, lợi dụng và khoét sâu các mâu thuẫn, các tranh
chấp xâu xé nội bộ dân tộc để tiến hành chiến tranh xâm lược. Không
có triều đại nào trong lịch sử đất nước mà không để lại cho đời sau
bài học cay đắng đau lòng ấy.
“ Nội chiến -- ngoại xâm,
ngoại xâm -- nội chiến …
“ Cứ thế mà trùng trùng
duyên khởi.
“Tối qua không biết moi
nghe nhớ có đầy đủ không, khi toi bảo những ngày tới, toi
sẽ tất bật với công tác lực lượng thứ ba.
Người Cọng sản mà đi làm lực
lượng thứ ba thì làm sao có được một lực lượng thứ ba đích thực như
hai lực lượng kia? Chắc chắn là lực lượng thứ ba trá hình. Trá hình
Cọng sản hay tra hình Mỹ. Trong chiến tranh, việc đội lốt, trá hình,
giả danh, mạo nhận là chuyện bình thường và cần thiết cho mỗi bên.
Bên nào làm tốt công tác ấy là có thêm một yếu tố để chiến thắng.
“Thế tuy nhiên, bên cạnh và
tiếp liền sau mục tiêu cách mạng Dân tộc, các cậu còn có mục tiêu to
lớn và cao cả tuyệt đối là cách mạng Xã hội chủ nghĩa. Và để tiến
hành mục tiêu này, một số người đã đứng chung chiến hào với các
toi hôm nay, các toi sẽ biến họ thành kẻ thù ngày mai.
“Sau cái đêm dài nô lệ sẽ là
bình minh của cuộc đấu tranh giai cấp. Cải cách ruộng đất, cải tạo
công thương nghiệp. Cải tạo văn hoá, văn nghệ …
“Bao nhiêu con người bị đày
đoạ, bị sỉ nhục, bị giết chóc ở Nga, ở Tàu và ở cả miền Bắc. Moi
biết cuộc hành trình bi thảm ấy từ Boris Pasternak, Koesler, Trần
Dần, Phùng Quán, Lê Đạt … và có lẽ từ sự câm nín của cha moi
”.
“ Moi nói lại: Theo
moi ở miền Nam vào cái thời điểm cuối của cuộc chiến tranh Việt
Mỹ này không có lực lượng thứ ba mà chỉ có thành phần chính trị thứ
ba. Tại sao moi phải nhăc đi nhắc lại nhiều lần vấn đề này?
Bởi vì moi hy vọng các toi sẽ bớt ám ảnh về một lực
lượng chờ chia với các toi quyền lãnh đạo đất nước, và để
các toi đỡ phải tốn công sức đề phòng, đối phó với một kẻ thù ảo
do quá máy móc trong suy luận và quá tha thiết bảo lưu vai trò lãnh
đạo duy nhất, độc nhất của mình sau chiến tranh. Còn một lí do quan
trọng, có lẽ quan trọng nhất khi moi khẳng định về một thành
phần chính trị thứ ba bao gồm đại đa số quần chúng là để lưu ý
các toi: cái khối lượng quần chúng đông đảo này tuy họ không
đồng tình với các toi về chủ nghĩa Cọng sản nhưng họ không
phải là kẻ địch. Và theo cái đạo lí bình thường họ có quyền và đồng
thời có trách nhiệm trong việc hình thành đường hướng và cách thức
xây dựng đất nước.
“ Suốt ngày này bà dì toi
cứ nhắc đi nhắc lại câu nói của bà và những người đi chợ: Hoà bình
cái đã, mọi chuyện tính sau. Câu nói cửa mệng ấy không hề đơn giản.
Cái gọi là tính sau ấy, hệ trọng hàng đầu vẫn là đường hướng xây
dựng đất nước sau chiến tranh. Chắc là toi không kìm dấu được
sự bực mình nóng giận: Còn tính toán gì nữa, Đảng đã suy nghĩ tính
toán cả rồi, chỉ sợ nhân dân không đủ sức, đủ tài thực hiện. Toi
sẽ nói với bà dì như vậy bằng cái giọng hơi xẵng, toi
không thấy cần phải giữ gìn lễ phép như hồi còn chiến tranh mà mỗi
lần về Huế toi được chăm nuôi che chở.
“ Thôi tạm gác câu chuyện chưa
tới. Chúng ta trở lại câu chuyện đã qua. Bởi chuyện qua cũng là
chuyện sẽ tới.
“Sự hình thành thành phần chính
trị thứ ba là kết quả của một quá trình vận động, là sự chuyển hoá
tất yếu sau hàng chục năm đụng độ khốc liệt một bên là nhân dân Việt
Nam dưới sự lãnh đạo của đảng Cọng sản và bên kia là đế quốc Mỹ. Các
chính quyền phụ thuộc từ Ngô Đình Diệm đến Nguyễn Văn Thiệu và các
bộ phận phụ thuộc khác ở miền Nam. Các bộ phận phụ thuộc ấy gồm các
thành phần kinh tế tư nhân, các đảng phái, các tôn giáo. Tất cả các
lực lượng lớn nhỏ trên làm thành một cái khung sườn cho mô hình dân
chủ kiểu Mỹ có nhiệm vụ canh gác tiền đồn của thế giới Tự do, chống
Cọng, và cát cứ. Không có một lực lượng thứ ba nào ở giữa xâm lược
và chống xâm lược cả.
“Tuy nhiên, nhân dân miền Nam
thì một phần theo bên này một phần theo bên kia và đa phần không
theo ai cả. Có nhiều lí do để cái thành phần thứ ba thầm lặng ấy
chọn lựa chỗ đứng của mình, nhưng tập trung nhất thì có hai:
--- “Không theo Mỹ vì Mỹ là
ngoại nhân, là kẻ can thiệp, chiếm đóng, xâm lược.
--- “Không theo kháng chiến, vì
kháng chiến là Cọng sản, là độc tài, là chuyên chính vô sản, vô tôn
giáo. Ba thành phần dị ứng với Cọng sản nhất là: tư sản, tôn giáo,
trí thức.
“ Cuộc chiến tranh Việt Mỹ,
không chỉ diễn ra sau trận Ấp Bắc và sau khi Mặt Trận Giải Phóng
Miền Nam ra đời, mà thực chất nó đã diễn ra từ khi người Mỹ ủng hộ,
bày mưu tính kế, nuôi dưỡng chế độ Ngô Đình Diệm tố Cọng, diệt Cọng
và đặt Cọng sản ra ngoài vòng pháp luật. Ngô Đình Diệm thanh toán
các đảng phái, các giáo phái và các thánh phần quần chúng có quan hệ
sâu sắc với Pháp (gồm cả Bảo Đại). Anh em Ngô Đình Diệm cướp bóc của
cải, bách hại các nhà tư sản không cùng vây cánh , hạn chế Phật giáo
và chủ trương Thiên Chúa giáo toàn trị.
“ Sau gần chín năm cai trị,
chính quyền phụ thuộc Ngô Đình Diệm đã đẩy một bộ phận rất lớn quần
chúng miền Nam hoặc đứng hẳn về phía người Cọng sản kháng chiến
chống Mỹ, hoặc qui tụ dưới ngọn cờ Phật giáo miền Trung hình thành
nên một lực lượng chính trị quyết liệt chống chế độ độc tài, hoặc
tách ra khỏi chế độ mà trước đây mình ủng hộ để từng bước tham dự
vào cái đám đông thầm lặng đứng giữa .
“Từ năm 1960 trở về sau, trên
bình diện luật pháp của chế độ, ở miền Nam có hai lực lượng tranh
hùng là các chính quyền phụ thuộc Mỹ và Mặt Trận Giải Phóng do đảng
Cọng sản Việt Nam lãnh đạo: --- một hợp pháp ( Cọng hoà ), và ---
một bất hợp phâp ( Cọng sản).
“Trên góc nhìn chính trị trong
vòng luật pháp, ở miền Nam vào những năm cuối của chế độ Diệm đã
phát sinh một phong trào đấu tranh của đồng bào theo đạo Phật.
Động cơ gần của phong trào Phật giáo là chống chế độ Ngô Đình Diệm
đàn áp, bất công, kêu đòi tự do và bình đẳng tôn giáo. Phong trào
không những được đông đảo Phật tử hưởng ứng mà còn thu hút nhiều
thành phần quần chúng khác tham gia. Nhiều tướng lãnh, chính khách
của chế độ cũng quay lưng lại với anh em nhà Ngô.
“Mặt Trận Dân Tộc Giải Phóng,
đồng bào miền Bắc, chính phủ và đảng Cọng sản ở Hà Nội cổ vũ và ủng
hộ nhiệt tình phong trào Phật giáo và xem phong trào này như là một
đồng minh, một bộ phận của mặt trận chính trị đánh Mỹ.
“ Đến khi các giới cầm quyền của
Mỹ ở Hoa Thịnh Đốn, ở Sàigòn hoàn toàn thất vọng về anh em nhà họ
Ngô thì cuộc lật đổ chính quyền này đã xảy ra. Cuộc lật đổ do các
tướng lãnh của quân đội Saigòn tổ chức và phát động với sự hậu thuẫn
của Phật giáo, của học sinh, sinh viên. Chế độ Ngô Đình Diệm cáo
chung, nhưng chế độ Việt Nam Cọng hoà vẫn còn và Mỹ vẫn là ông chủ
của tiền đồn chống Cọng.
“ Phật giáo nhận mình đã nắm
vai trò chính trong cuộc chính biến mà họ gọi là cấch mạng 1- 11-
1963.
“ Phật giáo nhanh chóng tổ chức
phát triển và kiện toàn guồng máy giáo hội thống nhất.
“ Phật giáo nóng vội và đưa
người của mình vào các cơ cấu quyền lực lâm thờì của chế độ Việt Nam
Cọng hoà.
“Phật giáo còn muốn có một quốc
hội lập hiến, một hiến pháp mới qua bầu cử dân chủ và từ đó hình
thành một chính quyền dân sự mà những nhân vật chủ chốt trong các cơ
quan công quyền từ trung ương xuống địa phương là người của Phật
giáo hoặc đồng tình với Phật giáo trong các tư tưởng, đường hướng về
đất nước, về thế giới. Nền tảng của tư tưởng và phương lược hánh
động này lập cước trên tư tưởng Vô uý, Đại hùng, Đại lực, Đại từ bi
của đạo Phật. Một chính phủ như thế sẽ có những cao tăng làm cố vấn,
bắt tay vào công việc ổn định tình thế, xây dựng lại miền Nam, thiết
lập quan hệ với miền Bắc, hiệp thương thực hiện thống nhất, đưa đất
nước thoát khỏi áp lực của hai thế giới Cọng sản và Tư bản.
“Chúng ta có thể hình dung,
theo dự ước của lãnh đạo Phật giáo, chủ yếu là các vị lãnh đạo Phật
giáo miền Trung, sau khi hoà giải hoà hợp dân tộc và thống nhất đất
nước, Việt Nam sẽ là một quốc gia Phật giáo xã hội chủ nghĩa. Việt
Nam sẽ là một nước phồn thịnh, có một nền văn hoá nhân bản, nhân văn
không độc tài vô thần và cũng không quá thiên trọng vật chất. Việt
Nam sẽ là một trung tâm Phật giáo thế giới, sẽ là nhân tố hoá giải
các xung đột đẫm máu trên bình diện toàn cầu, góp phần xây dựng một
nhân loại an lạc trong một thế giới hoà bình.
“ Trong khuôn khổ cho phép của
một thứ dân chủ tiền đồn kiểu Mỹ, bằng phương pháp đấu tranh bất bạo
động, bằng tinh thần vô uý của đạo Phật, bằng sức nhẫn nhục chịu
đựng hy sinh vô bờ bến trong truyền thống dân tộc, bằng các kỹ thuật
kêu gọi, vận động, tổ chức quần chúng đấu tranh học tập được từ
người Cọng sản qua sự đóng góp tích cực của rất nhiều cựu kháng
chiến nương nhờ cửa Phật sau các đợt tố Cọng, diệt Cọng của Ngô Đình
Diệm, phong trào Phật giáo trong quá trình đấu tranh đã phô diễn một
sức mạnh kỳ lạ, một bản sắc Việt Phật tuyệt vời, gây sửng sốt cho cả
thế giới -- đặc biệt là nhân dân và chính phủ Mỹ.
“ Do vậy, không dừng lại ở mục
tiêu tôn giáo, sau khi chế dộ Ngô Đình Diệm bị lật đổ, Phật giáo đã
vội vã dấn thân vào một chương trình chính trị, văn hoá, xã hội đầy
tham vọng, khiến nhà cầm quyền Mỹ và các bộ phận phụ thuộc chống
Cọng khác ở miền Nam lúng túng lo sợ về một cuộc giáp công có thể
xảy ra giữa Cọng sản và Phật giáo, nên một mặc họ ra sức dùng các âm
mưu thủ đoạn gây chia rẽ, phân hoá nội bộ giáo hội, mặt khác bằng
bạo lực và các phương tiện dư thừa, Mỹ và đồng minh của họ ở Sàigòn
đã xuống tay đánh nát các cơ cấu sức mạnh thế tục mà Phật giáo mới
gây dựng có mấy năm.
“Thế là Phật giáo, một tôn giáo
bị áp bức, bị phân biệt đối xử mới vương lên thành một lực lượng
chính trị, trong bối cảnh miền Nam đang diễn ra cuộc giao tranh ngày
một ác liệt giữa xâm lược và chống xâm lược, đã tạo tác nên tình
trạng đại náo loạn trong lòng các đô thị -- địa bàn của các thế lực
phụ thuộc, chỗ dựa tin cậy của Mỹ, và đã nhanh chóng trả giá cho
những tham vọng, những hoài bão vượt quá giới hạn và khả năng của
một tôn giáo lấy từ bi hỷ xả và sự buông bỏ làm lẽ sinh tồn.
“ Cuộc mộng du tập thể kết
thúc. Giấc mộng lớn không thành (cứu đời lầm than, hoá giải hai thế
giới), giấc mộng nhỏ dang dở (thống nhất Phật giáo,biến Phật giáo
thành quốc giáo, hoà giải Dân tộc, Thống nhất đất nước). Tuy nhiên
nếu nhìn trên góc đô lịch sử, vô hình chung, phong trào Phật giáo từ
những năm 1963 đến cuối 1966 đã góp phần to lớn vào công cuộc kháng
chiến chống xâm lược Mỹ của toàn dân dưới sự lãnh đạo của đảng Cọng
sản.
“Các toi nên nhớ một
điều, không nhất thiết, chỉ có những lãnh tụ, những vị anh hùng,
những đảng viên, những kháng chiến quân kỳ cựu mới có những cống
hiến to lớn cho sự nghiệp giải phóng dân tộc. Phong trào Phật giáo
nói chung và Hoà thượng Thích Quãng Đức … cũng đã bày tỏ lòng yêu
nước, đã góp phần to lớn theo cách riêng của mình.
“Khi tham dự vào cuộc mộng du
của Phật giáo, moi đã chẳng mơ hồ gì về một kết cục bế tắc
đang chờ phía trước. Tuy nhiên những ngày bị giam cầm ở nhà ngục Phú
quốc, moi mới có dịp nghiền ngẫm sâu hơn những nguyên nhân
thất bại của con đường Đạo pháp và Dân tộc mà các vị lãnh đạo Phật
giáo miền Trung khởi xướng.
Moi không phải là Phật
tử, do vậy mà mục tiêu đạo pháp đối với moi cũng tương tự như
mục tiêu Xã Hội Chủ Nghĩa mà các toi thường thuyết kèm mỗi
lần có dịp từ sau sáu mươi tám (chiến dịch Mậu thân).
“Đối với moi Đạo pháp và
Xã Hội Chủ Nghĩa rất xa và cũng rất gần. Xa trong nhận thức và gần
trong tình cảm. Không ai phủ nhận yếu tố “tình” đóng một vai trò rất
quan trọng trong các quan hệ thế thái.
“ Ngoài các ngôi nhà thờ họ
tộc, các đình làng, rất nhiều người Thừa Thiên Huế lớn lên, hít thở,
thâm nhập một cách tự nhiên trong bầu không khí của hương trầm,
chuông mõ, kinh kệ, chùa chiền và phật tự.
“Qua lịch sử, qua văn chương,
qua địa chí, qua các mối giao tiếp hàng ngày của mạ moi, của
chính bản thân moi ở xóm giềng, ở trường học, ở cảnh quan và
đặc biệt ở trong tù… Gần như ngày nào, ở đâu moi cũng có thể
gặp được Phật cả, không những moi gặp Phật qua các Tăng Ni
thỉnh thoảng giao tiếp ở chùa, ở các tổ chức từ thiện, các hoạt động
xã hội, mà moi còn gặp Phật qua các Phật tử như bà Huyện (mẹ
của đám Kim Lan, Nguyên Hạnh …), như anh Trung, như Trụ Vũ, như
Thanh Thuyền, như Võ Đình Cường -- trực tiếp hay gián tiếp, không
phải bằng thuyết giáo mà bằng hơi thở sự sống . Còn cái khối thiên
kinh vạn quyển của đạo Phật thì moi chưa hề đụng đến. Do vậy
Đạo pháp đối với moi vừa thân quen vừa xa lạ.
“Chủ Nghĩa Xã Hội đối với
moi cũng như thế. Những gì moi đọc được qua sách báo,
moi nghe được qua các phương tiện truyền thông, qua các cuộc trò
chuyện, tranh luận – cho dù người đối thoại, trao gởi dẫn truyền là
“đich” hay là “ta”, moi cũng không chia xẻ được. Đó là phần
nhận thức. Tuy nhiên Marx, chủ nghĩa Cọng sản, Chủ Nghĩa Xã Hội đối
với moi lại khá gần. Có lẻ những gì gần với tên tuổi Nguyễn
Ái Quốc, Hồ Chí Minh, cũng gần gũi đáng tin. Và bởi vì giữa Nguyễn
Ái Quốc và moi còn có những con người ruột thịt, những bạn bè
thân thiết, những người mà moi biết chắc họ đã đi vào cuộc
kháng chiến với những động cơ trong sáng với lòng yêu nước thương
nòi chứ không phải vì một lí do nào khác. Có thể họ mơ mộng, chứ họ
không gian dối ích kỷ. Anh Tú moi đi kháng chiến rồi đi tập
kết, đám Hoàng Phủ Ngọc Tường, Ngưyễn Đính, đám bạn trẻ moi
(Bửu Chỉ, Võ Quê, Nguyễn Duy Hiền, Phan Hữu Luợng,Trần Đình Sơn
Cước… ) và đám học trò lớp sau như Nguyễn Thị Nhân, Hoàng Thị Thọ,
Phan thị Dung… là những ví dụ.
“ Những ngày bị giam ở Phú
Quốc, thường xuyên bị biệt giam vì moi là một tên tù bất trị,
trong cái bối cảnh khắc nghiệt của cái celulle chật chội, hôi hám
tối tăm và nóng bức, moi đã chống đỡ, đã phản ứng để tự tồn
bằng cách tập luyện và đẻ tâm trí suy nghĩ miên man về nhóm từ: Đạo
pháp và Dân tộc, theo như dự phóng của các nhà lãnh đạo Phật giáo
miền Trung.
“Theo moi, cả Ngô Đình
Diệm, cả Phật giáo miền Trung và cả người Cọng sản các toi,
tuy có những nhận thức khác nhau về dân tộc nhưng đều có một điểm
chung là xem dân tộc như một phương tiện (Ngô Đình Diệm) hoặc như
một chặng đầu của cuộc hành trình của mình (Phật giáo và Cọng sản).
Nước Chúa của Ngô Đình Diệm, Đạo pháp của Phật giáo, Chủ Nghĩa Cọng
sản của người Cọng sản Việt Nam mới là cái đích cuối cùng.
“ Câu chuyện nước Chúa của Ngô
Đình Diệm đã đi vào quá khứ, chỉ để lại cho người đời sau một ký ức
đáng buồn.
“ Câu chuyện Đạo pháp vẫn còn
lằn nhằn chưa ngã ngũ. Sau những cuộc đấu tranh chính trị từ 1964 –
1966 với hàng trăm cuộc xuống đường, biểu tình, tuyệt thực, tự
thiêu, li khai và nhất là cuộc xuống đường kỳ lạ của bàn thờ, lư
hương, bài vị, chuông mõ, ảnh tượng -- Phật giáo đã bị đàn áp thẳng
tay bởi Mỹ -- Thiệu Kỳ, và bị tan rã, xâu xé, đổ nát từ bên trong. Nhưng
một bộ phận lãnh đạo Phật giáo vẫn chưa buông bỏ cái khát vọng cứu
nước, cứư đời bằng chuông mõ kinh kệ, bằng tinh thần vô uý bất bạo
động, bằng đại hùng, đại lực, đại từ bi.
“ Theo moi, Đạo pháp dù
có ưu việt đến đâu, uyên áo như thế nào cũng chỉ là một phạm trù
thuộc lãnh vực tôn giáo. Tôn giáo nếu có một sức mạnh nhân bản thật
sự và người lãnh đạo, người thực hành tôn giáo có nhận thức đúng đắn
và tích cực đối với đất nước, dân tộc đến đâu cũng không nên gộp
chung việc đạo, việc đời làm một. Đặc biệt dân tộc trong tình thế
đất nước bị xâm lược là một vấn đề thuộc lãnh vực chính trị và cách
mạng. Tinh thần vô uý, đại hùng, đại lực, đại từ bi chống trả với
đồng đô la, với các ghế lớn nhỏ trong hệ thống quyền lực đời thường
đã rất khó, huống hồ chi đương đầu với sức huỷ diệt của hàng triệu
tấn bom B52, súng lớn súng nhỏ, chất độc hoá học, xe tăng, và hạm
đội?
“Cuộc cách mạng Tư sản Dân
Quyền tại Pháp năm 1789 đã giải quýêt triệt để những vấn đề căn bản
của cuộc khủng hoảng toàn diện và sâu rộng ở nước Pháp và châu Âu.
Một trong những nguyên nhân lớn nhất dẫn đến khủng hoảng ấy là sự
cưỡng bức, sự tiếm quyền của nhà thờ Thiên Chúa giáo trong mọi lãnh
vực của đời sống xã hội, đặc biệt là lãnh vực chính trị, văn hoá và
khoa học. Một trong những thành tựu lớn nhất của cách mạng Pháp
(1789) là đánh sập quyền lực nhập nhằn giũa giáo quyền và thế quyền,
cưỡng bức tôn giáo trở lại nhà thờ, trả lại các quyền lực, các của
cải mà giáo hội đã tiếm đoạt lại cho nhân dân, trả lại chính trường
cho các nhà hoạt động chính trị kiểu mới -- những đại diện của các
tầng lớp lao động tiên tiến gồm tư sản, trí thức và công nhân.
“Lúc mãn hạn tù, rời khỏi Phú
quốc, trở lại đất liền, trở lại Huế, moi -- một thành viên
vòng ngoài của phong trào Phật giáo, ở những năm từ 1963 đến 1966,
cảm thấy lòng mình có phần nhẹ nhàng thanh thản vì đã trả xong món
nợ tình cảm qua mối liên hệ Dân tộc với các nhà tu hành làm chính
trị viễn mơ.
“ Phong trào Phật giáo nói cho
rốt ráo chẳng bao giờ nên, và chẳng có khả năng trở thành một lực
lượng chính trị. Đừng nói chi đến một lực lượng chính trị gọi là
“thứ ba” có tham vọng đứng trên, đứng ngoài hai thế lực tương tranh,
mà xương sống của hai thế lực tương tranh ấy là bạo lực và của cải
vật chất.
“ Phật giáo không có hai thứ đó
-- bạo lực và của cải vật chất -- vậy thì Phật giáo lấy gì để nuôi
dưỡng, để bảo vệ cho một thế quyền (Chính trị) ?
“ Cuộc đàn áp thẳng tay, bạo
tàn của Mỹ -- Thiệu Kỳ hồi 1966 đã đẩy những thành phần của phong
trào Phật giáo, trong đó có moi, trở lại vị trí và chỗ đứng của mình
-- ấy là chỗ đứng và vị trí của đám đông thầm lặng: Thành phần thứ
ba.
“ Phật giáo thì như thế.Vậy
thì ở miền Nam không còn nhóm nào, nhân vật nào có khả năng, có
điều kiện trở thành lực lượng thứ ba sao? Chắc chắn toi sẽ
hỏi moi câu này. Bởi mỗi lần về Huế là toi say sưa kể
và mô tả các cuộc đấu tranh quyết liệt của nhóm này, nhân vật nọ
trong phong trào chống Mỹ, chống Thiệu -- Kỳ ở Saigòn.
“Moi đồng ý với toi
là những ngày sắp tới phong trào đô thị càng sôi nổi và quyết liệt
hơn bao giờ hết. Và chính những cuộc đấu tranh này qua các hệ thống
truyền thông sẽ tạo nên một áp lực to lớn trong dư luận quốc nội và
quốc tế đối với các thế lực phi dân tộc ngày càng teo co ốm yếu ở
Sàigòn và các đô thị, Tuy nhiên theo nhận định của moi trong
các vận động đầy phấn khích dưới con mắt của các toi, trong
cái thế trận ngày càng qui tụ nhiều màu, nhiều sắc ấy sẽ không bao
giờ có được một lực lượng chính trị nào khác ở ngoài cái quỹ đạo
đang vận hành theo lực hút của cuộc chiến tranh nhân dân mà đảng
Cọng sản là người chỉ huy tối thượng và duy nhất. Toi thử
kiểm điểm đi. Nhóm Dương Văn Minh ư? Nhóm Công giáo cánh tả của các
linh mục Chân Tín, Nguyễn Ngọc Lan, Trương Bá Cần, Phan Khắc Từ, và
của các trí thức như Nguyễn Văn Trung, Lý Chánh Trung, Thế Nguyên,
Diễm Châu … ư? Nhóm đối lập ở Hạ viện của Ngô Công Đức, Hồ Ngọc
Nhuận, Lý Quí Chung, Phan Xuân Huy, Kiều Mộng Thu ư? Phong trào học
sinh, sinh viên ư? … Nhóm Phụ Nữ Đòi Quyền Sống của bà Ngô Bá Thành
và Ni sư Huỳnh Liên ư? Phong trào Dân Tộc Tự Quyết của Luật sư
Nguyễn Long ư? Tất cả các vị ấy, ai cũng nôn nóng, ai cũng dấn thân
hết mình, hay tỏ ra hết mình tuỳ theo gốc gác và động cơ mà chính họ
mới biết và các toi cũng biết được phần nào. Nhưng đối với
người Cọng sản, đảng Cọng sản thì, một mặt cảnh giác, điều nghiên,
một mặt níu bên này, kéo bên kia, thúc giục bên nọ, cốt sao cho sào
huyệt của đối phương rối loạn và tan nát được chừng nào tốt chừng
đó.
“Thực chất cái mà các toi
dán cho nhãn mác, huyền thoại là lực lượng thứ ba bao gồm:
“--- Một phần lực lượng thứ ba
trá hình mà những nhân vật nòng cốt là những người Cọng sản được
lệnh mai phục từ sau 1954 và được bổ sung thường xuyên trong các tổ
chức, các toi gọi là công khai, biến tướng, hợp pháp hay nửa
hợp pháp. Những người này luôn luôn vỗ ngực là người Quốc Gia đấu
tranh vì các mục tiêu dân chủ, dân sinh, hoà bình.
“Một phần những lương tri Dân
tộc trỗi dậy từ trong lòng chế độ phụ thuộc Mỹ. Do sự chuyển đổi của
tình hình đất nước và thế giới, do sự đấu tranh không ngừng của bản
thân và các mối quan hệ cục bộ, họ nhích từng bước, tách dần ra khỏi
guồng máy phụ thuộc, lợi dụng cái gốc gác, cái thế Quốc gia sâu dày
sẵn có của mình (chính trị, kinh tế, tôn giáo, trí thức), đấu tranh
vì các mục tiêu trong sạch và lành mạnh xã hội ở bước khởi đầu. Bước
tiếp theo là đấu tranh chống sự can thiệp ngày càng lộ liễu và trắng
trợn của Mỹ, và chống chế độ phụ thuộc ngày càng đổ nát hư hỏng.
Bước tiếp theo nữa là đấu tranh cho một miền Nam hoà bình, hoà hợp,
một miền Nam là một phần của nước Việt Nam độc lập và thống nhất,
chứ không phải là một quốc gia riêng biệt mà một thời họ đã thụ nhận
và tin tưởng. Thành phần này tương đối trẻ, lớn lên sau Genève, được
đào tạo hay tự đào tạo bài bản, nghiêm túc, có trình độ văn hoá cao,
có lý tưởng. Ở giai đoạn cuối của cuộc hành trình của họ là chấp
nhận Độc Lập, Thống Nhất, Hoà Bình dưới ngọn cờ và sự lãnh đạo của
đảng Cọng sản, mặc dù đa phần trong số họ sẽ là đối tượng cải tạo,
canh chừng của các toi. Bởi dưới con mắt của người Cọng sản ,
họ là những thành phần có khả năng, có điều kiện chia phần lãnh đạo
đất nước.
“Họ là đại diện chân chính của
thành phần chính trị thứ ba. (không phải là lực lượng chính trị thứ
ba).
---“ Một phần là những nhân vật
trung gian của cả hai phía đang chờ đợi một sắp xếp, một nâng đỡ
quốc tế. Theo họ, cuộc chiến tranh này kết thúc như thế nào tuỳ
thuộc tương quan lực lượng và quyền lợi của các nước lớn.
---“ Cũng còn một thành phần
thứ ba là những con bài chiến lược của Mỹ hoặc là những tay trở cờ
không chịu kết chùm với đám Nguyễn Văn Thiệu.
“Chắc chắn là toi biết
rõ hơn moi, nên toi thử trả lời xem lấy gì để nối kết
các thành phần trên làm một lực lượng chính trị? Tình tự dân tộc,
tinh thần yêu nước, sự chán ghét chiến tranh một cách chung chung ư?
Lấy gì để cái mà toi gọi là lực lượng chính trị thứ ba bảo vệ
mình khi cần chiến đấu với hai lực lượng tua tủa bom đạn kia? Lại
nữa, lực lượng chính trị thứ ba lấy gì để nuôi sống một khi
những dành dụm trong gia đình sẽ cạn kiệt sau vài ba tháng, hoặc
những đóng góp chia sẻ của “bạn bè” vì một lí do nào đó đứt đoạn? Và
cuối cùng, lực lượng chính trị thứ ba có nơi nào làm chốn
dung thân một khi bị chính quyền Sàigòn đánh bật ra khỏi địa bàn ký
trú của mình? Nguyễn Hoàng còn có châu Thuận, Châu Hoá. Lưu Bị còn
có Ba Thục, còn lực lượng chính trị thứ ba chỉ có cách chạy lên Lộc
Ninh. Mà chạy lên Lộc Ninh thì còn đâu là thứ ba nữa!
“ Bốn yếu tố nền tảng là tư
tưởng chính trị (sách lược, chiến lược), sức mạnh quân sự, sức mạnh
kinh tế và địa bàn đứng chân đều không có thì lấy gì cho một lực
lượng chính trị tồn tại?
“Cũng như phong trào Phật giáo
hồi 1964 - 1966, các hoạt động đối lập, tẩy chay, chống độc tài, kêu
gọi chấm dứt chiến tranh, kêu gọi hoà bình, hô hào hoà giải hoà hợp
dân tộc của các nhóm thứ ba đang dựa trên một điểm tựa chông chênh,
mong manh và sách lược nhất thời.
--- “ Điểm tựa thứ nhất là
những kẻ hở pháp lí tiền đồn kiểu Mỹ mà bọn lính đánh thuê bị trói
buộc vào giai đoạn cuối của cuộc chiến tranh. Tại Sàigòn nơi có
nhiều tai mắt của các cơ quan truyền thông quốc tế thì sự điên cuồng
của con thú cùng đường sẽ bị kiềm chế, giảm nhẹ một mức độ nào đó,
còn các địa phương xa xôi như Huế chẳng hạn thì sẽ có luật rừng.
--- “Điểm tựa thứ hai là
pháp lý hiệp định, pháp lý ngoại giao từ hiệp định Paris sắp
được công bố trên bình diện quốc tế. Ở miền Nam thì chính quyền
Nguyễn Văn Thiệu ém nhẹm, và mặc dù các toi hả hê phổ biến,
nhưng khó mà phổ cập đến đông đảo quần chúng nhân dân. Cũng như hiệp
định Genève 1954, vấn đề thực hiện hay không nằm trong tay người Mỹ
và Ngô Đình Diệm. Hiệp định Paris ngày nay trên đại thể quyền chủ
động lại nằm trong tay Hà Nội và Mặt Trận Giải Phóng.
--- “Điều thứ ba là sức mạnh
quân sự, là bạo lực cách mạng của kháng chiến đang lớn lên từng
ngày, đang tiến gần, tiến sát và âm thầm xâm nhập vào các cứ điểm
cuối cùng của tiền đồn chống Cọng ở các đô thị miền Nam, đặc biệt
Sàigòn.
“Quân Mỹ rút, quân Việt Nam
Cọng hoà thì hụt hẫng, hết tinh thần, bấn loạn. Còn quân miền Bắc
thì ở lại, đường chiến lược Hồ Chí Minh thì thênh thang ngang dọc,
binh lính súng đạn, khí tài, cơm gạo tràn vào miền Nam như nước vỡ
bờ. Trước hiệp định Paris người Cọng sản bị đặt ngoài vòng pháp
luật. Sau hiệp định Paris con trai Hà Nội sẽ đi mua sắm và ngắm nhìn
con gái Huế ở đường Trần Hưng Đạo, ở chợ Đông Ba, và những đứa cháu
nội, cháu ngoại có thể tìm thăm ông bà tổ tiên ở Vỹ Dạ, ở Kim Long
và cả trong Đại Nội.
“ Người Cọng sản các toi
và cả nhân dân hai miền Nam Bắc còn mong chờ gì hơn khi mà lực lượng
kháng chiến, lực lượng cách mạng ở trên hai thế chiến lược trong
đánh ra và ngoài ào ào đánh vô? Mỹ và chính quyền Việt Nam Cọng hoà
chỉ còn có một con đường duy nhất là bay lên trời.
“ Cũng may mà chỉ có một lực
lượng thứ ba trong kịch bản, một lực lượng thứ ba ảo, một lực lượng
thứ ba do cài đặt bơm thổi, giả danh, mạo nhận. Nếu không thì:
“ Giả dụ có một lực lượng thứ
ba thật, một thứ Tây Thục của thời Tam quốc bên Tàu, một chân ở giữa
hai chân Ngô -- Nguỵ, thì tình hình đất nước, tình hình miền Nam sẽ
giằng co năm mười năm nữa hoặc lâu hơn, và lấy gì mà bảo đảm mọi
chuyện sẽ được dàn xếp tương nhượng trong hoà bình? Hay là xương máu
còn đỗ nữa cho đến trận cuối cùng! Và khi đó chỉ giữa những người
Việt Nam với nhau.
“Moi nói thêm một lần
cuối, không có một lực lượng thứ ba nào trong các cuộc chiến tranh
chống đuổi xâm lược . Mà chỉ có thành phần chính trị thứ ba, trong
đó có moi. Và rồi cái thành phần chính trị thứ ba ấy cũng sẽ
tiêu vong luôn một khi cuộc chiến tranh kết thúc. Khi ấy chỉ còn một
nước Việt Nam, một dân tộc Việt Nam dưới dưới sự cai trị của đảng
Cọng Sản. Không còn một, hai, ba gì hết. Đất nước sẽ Độc lập, Thống
nhất và Hoà bình. Đất nước là một, Dân tộc là một như lời cụ Hồ đã
nói.
“ Tuy nhiên Chủ Nghĩa Xã Hội và
đảng Cọng Sản có phải là một với nhân dân không? Đó là vấn đề, một
vấn đề rất mới và không kém phần khắc nghiệt.
“ Bà dì toi, mạ moi
và hết thảy mọi người trong đa số nhân dân thầm lặng đang nói:
Hoà bình cái đã, mọi chuyện sẽ tính sau. Chữ “sau” trong câu nói cửa
miệng ấy chỉ là một khoảnh khắc. Liền sau cái khoảnh khắc ấy, nhân
dân Việt Nam, từ người lãnh đạo cao nhất đến người dân vô danh tiểu
tốt, đều sẽ là người Tự Do. Mọi người có trách nhiệm và có quyền
tham dự vào việc định hướng cho đất nước mình.
“Moi không có ý định làm
rối trí toi khi nêu ra một vấn đề có tính lí thuyết vào cái
thời điểm mà những con người hành động như toi cần phải tập
trung mọi sức lực để đánh trận cuối cùng. Một vận động viên đang
chạy nước rút sắp tới đích, bất cứ sự vướng bận nào cũng là sai lầm
không thể tha thứ. Moi biết như thế
“ Tuy nhiên câu hỏi toi
đặt ra cho moi, đối với moi, lại là một vấn đề không
chỉ là sự lựa chọn có ý nghĩa hành động mà còn là vấn đề thuộc lãnh
vực lí thuyết.
“Lên núi hay không lên núi đối
với một người đã khẳng định từ đầu là chỉ đi với người Cọng sản
các toi đến hết cuộc hành trình Độc lập, Thống nhất và Hoà bình
như moi, không chỉ đơn giản như một tiều phu hay một du kích,
một cán bộ lên xuống núi vì nhu cầu kinh tế hay vì nhiệm vụ cần phải
thi hành.
“Từ lâu vị trí chiến đấu của
moi là trường học là đô thị, và mãi cho đến khi kết thúc thắng
lợi cuộc chiến tranh, thì vị trí đó cũng không thay đổi. Rất nhiều
lúc moi hoang mang, lo sợ trước những đe doạ chết người từ
chính quyền Việt Nam Cọng hoà. Và đã có lúc moi đã nghĩ đến
việc tạm lánh một nơi nào đó như vào Sàigòn chẳng hạn hay lên chiến
khu như đề nghị của các toi. Nhưng vào Sàigòn hay lên
chiến khu thì xem như rời bỏ vị trí của mình. Vị trí của moi
như thế nào, các toi và chính quyền này hiểu rõ hơn cả
moi. Vì hiểu rõ như thế nên cả hai phía đều có hai biện pháp ứng
xử khác nhau. “ Phía các toi thì chỉ phối hợp, gợi ý từ xa,
các mối ràng buộc không vượt quá quan hệ tình cảm, bạn bè. Và như
thế xét trên nhiều mặt có lợi cho phong trào và thoải mái hơn cho cá
nhân moi. Về phía chính quyền Việt Nam Cọng hoà, họ thà đối
diện với một Việt Cọng, dễ ứng xử và ít nguy hiểm hơn với một kẻ
nội thù như moi.
“Một cán bộ Việt Cọng không thể
đứng lớp từ trường này qua trường nọ, tháng nọ qua năm kia, trước
hàng ngàn học sinh con em của hàng ngàn gia đình đủ mọi thành phần
trong thành phố, kêu gọi Mỹ rút quân, phê phán tố cáo chế độ Việt
Nam Cọng hoà hiếu chiến lệ thuộc, tay sai, tham nhũng, vi phạm các
quyền dân chủ dân sinh. Và trong những trường hợp cần thiết, do yêu
cầu của kháng chiến, thì phát động bãi khoá, xuống đường, mitting,
biểu tình…, nhân danh là thành viên, là bộ phận của nền dân chủ tư
sản và trên lý thuyết được hiến pháp, luật pháp của chế độ Việt Nam
Cọng hoà bảo hộ, được dư luận “tiến bộ” trong hệ thống thế giới tự
do đồng tình, can thiệp. Và đặc biệt, tạo tác nên một tình trạng rối
loạn giữa lòng đối phương, gây chia rẽ hoang mang dao động trong
hàng ngũ đối phương, tạo cơ hội cho “phe ta” tấn công đối phương
trên cả hai mặt trận quân sự lẫn chính trị.
“ Ở lại vị trí của mình là lí
do thứ nhất moi không lên núi.
“ Lí do thứ hai là moi
không muốn lún sâu vào guồng máy, mà chắc chắn như đinh đóng cột là
đảng Cọng sản sẽ lái đất nước tiến lên Xã Hội Chủ Nghĩa sau khi đã
tiến hành thắng lợi cuộc chiến tranh giải phóng. Để chúng ta không
nợ nần gì với nhau, và cũng để chúng ta – các toi và moi
– tránh được một tình trạng khó xử khi mỗi người là một công dân tự
do đứng trên cái nền tảng chung là Dân tộc, Đất nước mà thể hiện
trách nhiệm và quyền hạn của mình.
“ Chúng ta cùng nhìn về tương
lai chứ không phải moi nhìn về tương lai theo ngón tay chỉ
đường của đảng Cọng sản.
“ Toi yên chí là moi
không làm rối trí các toi bằng lí thuyết trừu tượng. Có lẽ
moi đã lạm ngôn khi dùng các từ: làm rối trí các toi.
Moi xin rút lui câu vừa nói. Không ai có thể làm rối trí các
toi bằng bất cứ một lí thuyết trừu tượng nào trong cảnh
huống đảng Cọng sản là chủ nhân ông của tất cả mọi thắng lợi. Tâm
trí các toi đã tràn đầy, viên mãn, không thể nhận thêm bất cứ
thứ gì. Và cũng trong cảnh huống ấy, bất cứ thứ gì không phải từ
miệng các toi nói, từ tay các toi chỉ cũng đều là tàn
dư của đế quốc, thực dân, phong kiến, là CIA mai phục, là phản ứng
giai cấp.
“Hay là các toi nói sá
gì một cá nhân là moi, một cá nhân còn bảo thủ quá nhiều tàn
tích của phong kiến, một cá nhân được đào tậo hít thở trong nền giáo
dục văn hoá thuộc địa, một đệ tử của chủ nghĩa tư sản phản động, một
trí thức thủ lĩnh của các phần tử tiểu tư sản quá quen với những
cuộc xuống đường đấu tranh vì các mục tiêu chiến thuật: dân chủ, dân
quyền trong chế độ “Mỹ Nguỵ”. Moi là một tên phản động mới
trong cuộc cách mạng Xã Hội Chủ Nghĩa.
“Moi chấp nhận hết tất cả
mọi thuộc từ tệ hại mà các toi dành cho moi, bới
các toi đã sáng chế những ngôn từ ấy chẳng phải để mà chơi.
Người Cọng sản rất nghiêm túc trong tất cả các cuộc đấu tranh của
mình. Ngôn từ cũng là súng đạn, gươm giáo trong các cuộc đấu tranh
ấy. Moi chấp nhận hết, bởi moi biết các toi
không thể nhìn trí thức, nhìn quần chúng, nhìn đất nước, nhìn thế
giới theo một nhãn quan nào khác sau một cuộc trường chinh nhọc nhằn
khổ nạn đến như vậy. Moi chấp nhận hết, vì moi biết sẽ
không có bất cứ sức mạnh nào có thể làm các toi thay đổi mục
tiêu của mình. Trừ thực tế.
“ Các toi đã có những
kinh nghiệm từ vụ Nhân Văn giai phẩm, do vậy mà các toi sẽ
không để cho một tình trạng tương tự xảy ra ở miền Nam sau chiến
tranh. Moi cũng có những hiểu biết về vụ Nhân Văn giai phẩm,
từ các cuộc nổi dậy ở Budapest hồi 1956, ỏ Nga hòi Stalin, ở Trung
quốc thời cách mạng Văn hoá, ở Tiệp khắc hồi 1968 … Do vậy mà moi
cũng sẽ không làm bất cứ việc gì để cho tình thế thêm rối ren đổ vỡ
không cần thiết. Đất nước, Dân tộc cần hàn gắn, nghỉ ngơi, hoà hợp
sau chiến tranh.
“Một triều đại bắt đầu cũng như
một mũi tên được bắn đi từ cây cung. Mũi tên bay xa hay gần tuỳ theo
sức bật của cung thủ, tuỳ theo lực hút của đia cầu và cũng tuỳ theo
tác động của thời khí. Đời sau muốn học lịch sử, có thể tránh được
những kinh nghiệm xương máu.
“ Cung thủ trong trường hợp này
là đảng Cọng sản, một đảng đã hình thành, tôi luyện, lớn lên cùng
Dân tộc, với Đất nước suốt bốn mươi năm chống ngoại xâm và thắng lợi
vang dội trước những kẻ thù xâm lược giàu mạnh, hung hãn nhất của
thời đại. Một đảng như thế, một cung thủ như thế khi đã quyết thì
tất nhiên Chủ Nghĩa xã Hội nhất định phải bắt đầu song hành với cuộc
chiến tranh giải phóng và sẽ thừa thắng xông lên liền sau khi nền
độc lập được vãn hồi, thống nhất được thực hiện. Cũng như mũi tên
nhất định sẽ bay đi từ đôi tay của người cung thủ.
“ Không gì, không ai có thể cản
trở, làm thay đổi quyết tâm của đảng Cọng sản trước tình và thế này.
“Moi sẽ làm gì, sẽ sống
ra sao trong cái đất nước Xã Hội Chủ Nghĩa của người Cọng Sản các
toi?
“ Và không chỉ có moi,
mà hàng mấy chục triệu người Việt Nam, kể cả những người đã góp từng
giọt máu, từng hạt lúa, từng đứng chung với các toi trong một
chiến hào sẽ đặt câu hỏi này.
“ Toi thử hình dung một
đa số tuyệt đối chỉ được quyền nhìn theo hướng ngón tay chỉ của một
thiểu số, đi đứng nằm ngồi, cử động chân tay, làm việc, suy nghĩ,
nói năng, cảm xúc, vui buồn theo mệnh lệnh và sự ban phát của một
thiểu số, thì đó là cái gì vậy?
“Mỗi lần nghĩ về một ngày nào
đó không xa, là một cán bộ giáo dục đến trường đến lớp với những
giáo trình đã được soạn sẵn, moi chỉ có việc đọc nguyên xi từ
đầu đến cuối không sót một câu, không sai một chữ, không thiếu một
dấu phết (dấu phẩy) và moi sẽ cho điểm tốt, điểm xấu các học
trò mình theo tiêu chí đó, moi ớn lạnh cả người.
“Không, nhất định moi
không thể là một cán bộ giáo dục và học trò moi không thể là
những cái băng cassette chỉ biết thu phát những gì moi đọc,
moi kiểm tra.
“ Không, nhất thiết moi
không là cán bộ gì cả, moi là một thầy giáo, một trí thức như
ông nội moi muốn, như đám học trò moi đã tin yêu, như
mạ moi đã từng chăm sóc, che chở và hy vọng.
‘Trong chiến tranh moi
là một thầy giáo kháng chiến ở cương vị của mình. Và trong hoà bình
moi sẽ là một thầy giáo, một trí thức tham dự với ý thức tự
do và niềm tự hào vào công cuộc xây dựng đất nước, xây dựng con
người. Học trò moi, bạn bè cùng thế hệ của chúng và những thế
hệ tiếp theo sẽ là những con người tự do. Chúng sẽ hạnh phúc nhiều
hơn moi, bởi điều kiện và bối cảnh chúng sống sẽ tốt hơn
những gì moi đã trải nghiệm. Đáng buồn, đây chỉ là cuộc viễn
mơ.
“Thực tế là, trong đất nước Xã
Hội Chủ Nghĩa nhất định sẽ tới theo như ý chí của đảng Cọng sản, nếu
không là thầy giáo, là trí thức, moi có thể làm được gì?
“Làm tổ trưởng tổ hợp tác
thợ hớt tóc ư?
“Làm quản lý hợp tác xã mua
bán ư?
“Bửa củi, xách nước, lau sàn
trong nhà của các cán bộ lãnh đạo để đổi lấy miếng bánh từng ngày
như bác sĩ Zivago của Boris Pasternak ư?
“Hay gánh phân, bắt ốc, chăn
trâu như Quang Dũng, Hữu Loan, Trần Dần, Lê Đạt, Phùng Quán, Hữu
Đang ư …?
“ Cả những việc ấy cũng chẳng
để dành cho moi nữa, bởi thù ngoài đã quét. Đặng cá, thì bẻ
câu thôi.
“Đất của nhà Chu. Trời của nhà
Chu. Trăm họ của nhà Chu. Thóc của nhà Chu. Rau trên núi Thú Dương
cũng là của nhà Chu …
“ Vậy thì còn gì cho kẻ sĩ như
Bá Di, Thúc Tề sống nữa?
“ Không chỉ có Bá Di, Thúc Tề,
không chỉ có những người như moi mà tất cả hàng chục triệu
người thuộc thành phần chính trị thứ ba hôm nay, và là mấy chục
triệu người Việt Nam ngày mai trên mọi miền đất nước sẽ không có một
cuộc sống bình thường, bình dị như họ đã hằng ao ước trong suốt hàng
trăm năm nô lệ, nếu đảng Cọng sản, bằng ý chí của mình, quyết gắn
kết Dân tộc với Chủ Nghĩa Xã Hội.
“ Giành lại đất nước, dành lại
trăm họ trên đầu ngọn súng. các toi thuờng nói một câu đại
loại như thế. Câu nói này chỉ đúng một nửa. Cuộc chiến tranh nhân
dân mà đảng Cọng sản phát động và lãnh đạo đến thắng lợi cuối cùng
không chỉ nhờ có súng đạn. Nhưng khi tàn cuộc chiến tranh nhân dân
các toi sẽ biến câu nói chỉ đúng một nửa ấy thành chân lí,
thành kim chỉ nam: Cai trị đất nước, ổn định trăm họ cũng trên đầu
ngọn súng thôi. Nếu không dùng súng đạn thì lấy gì sai bảo trăm họ
như một bầy nô lệ?. Lời nói thật thà và thẳng thắn này sẽ khiến
toi phẫn nộ, căm giận, mà chưa làm toi hết lí lẽ:
--- “ Bọn chủ nô sử dụng nô lệ
để thoả mãn lòng tham và những lợi ích riêng tư của chúng. Đảng Cọng
sản quản lí con người, sử dụng sức lao động và tất cả mọi tài sản
khác vì mục đích chung. Mục đích sẽ biện minh cho phương tiện. Không
thể đánh đồng bọn chủ nô với đảng Cọng sản được. Chỉ có bọn phản
động mới cá mè một lứa như thế”.
“ Tạm thời moi tin lời toi. Vì bây
giờ là chiến tranh. Tất cả sức người, sức của đều dồn cho kháng
chiến. Đến khi hết chiến tranh, đất nước đi vào làm ăn xây dựng, lấy
gì để bảo đảm cái chí công vô tư trong lòng người Cọng sản? Lấy gì
để hạn chế lòng tham và sự lạm quyền nơi người Cọng sản khi chính
người Cọng sản áp đặt lên nhân dân cái quyền toàn diện và tuyệt đối
của mình? Học thuyết đức trị cực đoan đã phá sản ngay từ khi thầy
Khổng còn tại thế. Và cái học thuyết pháp trị nửa vời của nhà Tần đã
đào mồ chôn cả lí thuyết gia và con cháu của bạo chúa. Thương Ưởng,
Hàn Phi Tử và cả Tần Nhị Thế đều cùng chung số phận. Sau Khổng Tử
hơn 2500 năm, sau Tần Thuỷ Hoàng gần 2300 năm mà người Cọng sản
các toi chỉ biết thi hành một thứ chính trị vá víu giữa đức trị
cơ hội (khi nào cần thì nói chuyện đạo đức) và bê nguyên xi cái pháp
trị nửa vời (mọi người bình đẳng trước pháp luật trừ Tần Thuỷ Hoàng
-- trừ đảng Cọng sản).
“ Vì khẳng định quyền lãnh đạo toàn diện và
tuyệt đối của mình mà trong chiến tranh chống ngoại xâm, đảng Cọng
sản đã đẩy một bộ phận quần chúng rời khỏi hàng ngũ kháng chiến,
thậm chí còn có một bộ phận khác chạy hẳn về phía xâm lược.
“ Một
mai khi đất nước Độc lập, Thống nhất, trước sự lãnh đạo toàn diện và
tuyệt đối của đảng Cọng sản, nhân dân không biết chạy đi đâu nữa cả
-- vì nhiều lí do, trong đó có lí do run sợ trước bạo lực cách mạng
-- họ trở thành thầm lặng một thời gian, cho đến khi không còn chịu
được nữa thì chuyện gì sẽ xẩy ra, chắc toi biết được rồi:
Đất nước suy sụp và e rằng không tránh được nội chiến.
“ Nghĩ đến nội chiến mà moi
run bắn cả người, cũng như khi moi nghĩ về Chủ Nghĩa Xã Hội
vậy.
“ Cái vòng luẩn quẩn -- nội
chiến -- ngoại xâm -- độc lập -- nội chiến … luôn là một định mệnh
khắc nghiệt ám ảnh đất nước dân tộc mãi vậy sao?
“ Chắc là toi sẽ phùng
mang trợn mắt phun vào mặt moi nhiều thứ cho hả giận. Trong
rất nhiều trường hợp ngôn ngữ chưa đủ để bày tỏ nỗi sân si của con
người. Toi nghĩ: làm gì mà một đảng đã trải qua nhiều chặng
đường oanh liệt như đảng Cọng sản, một đảng đã đưa đường chỉ lối cho
nhân dân đánh thắng liên tiếp hai tên thực dân đế quốc giàu mạnh
hung tợn nhất thời đại mà để cho đất nước rơi vào tình trạng suy sụp
và nội chiến? Lòng tốt của đảng đâu? Trí thông minh và tài thao lược
của đảng đâu? Niềm tin, dũng khí và nghị lực của đảng đâu? Súng đạn,
phương tiện quân sự nhiều vô số kể của hai thế giới, của hai phe gom
lại sau chiến tranh để đâu?
“ Những câu hỏi toi đặt
ra không khó trả lời cho toi và cho cả moi.
“ Đối với toi, câu trả
lời đã có trước khi câu hỏi được đặt ra: Câu trả lời đã có từ khi
đảng Cọng sản được thành lập và được củng cố vững chắc qua từng giai
đoạn của cuộc kháng chiến trưòng kỳ và những thắng lợi vinh quang.
Bây giờ thì toi khẳng định thêm một lần nữa:
“ Khó như đánh Tây, đuổi Mỹ mà
đảng còn làm được. Còn việc gì khó hơn mà đảng không làm được?
“Câu nghi vấn khẳng định của
toi không thuyết phục được moi. Moi đồng ý đánh
Tây đuổi Mỹ rất khó. Bản thân moi vô cùng cảm phục và biết ơn
những người Cọng sản đã chỉ đường dẫn lối cho cả dân tộc trong hai
cuộc kháng chiến. Nhưng ở đời còn những việc khó chứ không chỉ có
hai việc như toi thường kể lể. Giành thiên hạ khó đã đành.
Nhưng trị thiên hạ đâu phải là việc dễ? Ai bảo là đánh được Tây,
đuổi được Mỹ thì có thể làm bất cứ công việc gì là nói càn. Toi
nhìn lại lich sử đời Tây Sơn mà coi. Ai chống ngoại xâm giỏi bằng
Quang Trung Nguyễn Huệ? Nhưng ổn định việc nhà thì ông bó tay.
“ Vả lại, việc khó là việc có
thể làm được. Người này không làm được, lúc này không làm được thì
người kia, lúc khác làm được. Lấy ví dụ việc đánh Tây, suốt gần 80
năm kể từ khi thực dân Pháp đô hộ Việt Nam, rất nhiều phong trào yêu
nước, nhiều cuộc nổi dậy mưu cầu độc lập nhưng đều thất bại. Đến khi
ông Hồ Chí Minh, đảng Cọng Sản xướng xuất và lãnh đạo thì thành
công. Đảng Cọng sản và dân tộc đã làm một việc khó. Cực kỳ khó. Đuổi
Mỹ là một việc cực kỳ khó thứ hai.
“ Tuy nhiên có những việc ở
ngoài khả năng khó dễ. Có những việc không thể làm được. Bất cứ ai
cũng làm không được, kể cả đảng Cọng sản.
“ Việc không làm được moi
muốn nói ở đây là việc xây dựng Xã Hội Chủ Nghĩa.
“ Căn cớ duy nhất là: Dù đảng
Cọng sản có quyết tâm đến thế nào đi nữa mà nhân dân không đồng tình
cũng đành chịu.
“ Tại sao nhân dân không đồng
tình?
“ Lý do đơn giản và dễ hiểu là
khi đảng lãnh đạo toàn diện và tuyệt đối thì không ai còn một chút
quyền tự do nào nữa cả.. Tự do kinh tế: không, mà tự do tinh thần
cũng không nốt. Các toi bao giờ cũng nhắc lại câu nói của cụ
Hồ là “ không có gì quí hơn độc lập -- tự do ”. Cái khái niệm
Độc Lập, Tự Do mà ông Hồ nêu lên không chỉ là tương quan giữa các
quốc gia dân tộc, mà còn hàm chứa trong các mối quan hệ giữa người
và người trong cùng một nước.
“ Tục ngữ có câu: Có thực mới
vực được đạo. Trong chế độ Xã Hội Chủ Nghĩa ở Nga, ở Tàu và ở miền
Bắc, việc “thực” nằm trong tay đảng, việc “đạo” nằm trong đầu của
đảng, thì nhân dân chỉ còn là một bầy đàn được nuôi sống
chứ không phải là những người có quyền được sống. Các nhóm từ
được nuôi sống và quyền được sống có nội dung
khác nhau một trời một vực. Đó là sự dị biệt giữa bọn tay sai và
người kháng chiến. Bọn tay sai được nuôi sống bởi bọn cướp
nước, bọn xâm lược. Còn người kháng chiến thì chiến đấu để giành
quyền được sống cho dân tộc trong đó có mình.
“Và chăng, không những chỉ có
nhân dân mới không đồng tình, mà rồi trong đảng Cọng sản lần hồi
cũng sẽ có những người không đồng tình với Chủ Nghĩa Xã Hội. Bởi mục
đích, động cơ đầu tiên của người Cọng sản là giải phóng dân tộc,
giải phóng nhân dân. Không có lí do gì một khi dân tộc được giải
phóng mà nhân dân lại bị nhốt cả. Khi đảng Cọng sản giành lấy quyền
lãnh đạo toàn diện và tuyệt đối trong xây dựng Xã Hội Chủ Nghĩa là
đã nhốt nhân dân rồi. Điều bi đát là người nhốt, và người bị nhốt,
mới hôm qua thôi, đã cùng ở chung một chiến hào chống xâm lược.
“ Dường như Marx đã nói đâu đó
rằng trong các chế độ, các xã hội người nhốt người, người áp bức bóc
lột người – không ai thành người cả. Nô lệ không đã đành. Ông chủ
cũng không.
“ Thế đó, bởi tuyệt đại đa số
nhân dân muốn làm người tự do cho nên nhất định đảng Cọng sản không
làm được Xã Hội Chủ Nghĩa.
“Tuy nhiên có một việc rất khó,
khó không thua chống Tây, đuổi Mỹ mà đảng Cọng sản có thể làm được,
và chỉ có đảng Cọng sản mà thôi, là giải phóng mình, giải phóng nhân
dân ra khỏi cơn mộng du tập thể, trả lại độc lập tự do cho nhân dân,
để Chủ Nghĩa Xã Hội, lí tưởng Cọng sản và đảng Cọng sản Việt Nam tồn
tại trong ký ức Dân Tộc và Nhân Loại những dấu ấn tráng lệ một thời.
Thời cơ là một yếu tố quan trọng trong việc tranh thiên hạ và cả
trong việc cai trị thiên hạ.
“ Lần bị bắt gần đây nhất,
trước khi được trả tự do, moi có gặp Liên Thành tại văn phòng
của nó. Nó mời moi hút thuốc, uống nước và nói chuyện. Câu
chuyện đại ý như thế này:
“ Tôi đã từng là học trò của
thầy không phải nửa chữ, một chữ mà những hai niên khoá. Thầy dạy
tôi môn Quốc văn lớp đệ ngũ mỗi tuần sáu giờ và môn công dân mỗi
tuần một giờ ở lớp đệ tứ.
“ Vì nghĩa thầy trò nên tôi tha
cho thầy về lần này, và chỉ lần này thôi. Tôi là trưởng ty cảnh sát,
trách nhiệm của tôi là bảo vệ an ninh trật tự, bảo vệ sự tồn tại của
chế độ trong cương vị của mình. Những năm còn trên ghế nhà trường,
tôi đã không nghe lời thầy như các học trò khác để chống phá chế độ.
Tôi có những lí lẽ của tôi. Mấy năm trở lại đây chúng ta lại gặp
nhau trong một cảnh ngộ tại ty cảnh sát này. Tôi ra lệnh bắt thầy,
và thầy là tù nhân của tôi. Tôi đã làm hết sức mà không lay chuyển
được quyết tâm của thầy. Thôi thì việc ai nấy làm, đường ai nấy đi.
Tôi nói lại: Lần này trả tự do cho thầy vì nghĩa cũ. Thầy nhớ cho,
chỉ lần này thôi. Từ đây về sau nếu thầy cứ tiếp tục cùng với đám
học trò của thầy tiếp tay cho Cọng sản chống phá chế dộ, tôi sẽ
không nương tay. Tôi cũng muốn nói với thầy điều này trước khi thầy
ra về: Có bao giờ thầy tự hỏi trong chế độ Cọng sản mà thầy đang góp
hết sức để cho mau tới đó, họ sẽ đối xử ra sao với những người tự
tung tự tác như thầy đã hành xử trong chế độ này?...”
“ Những gì Liên Thành mô tả về
chế độ Cọng sản không mới mẻ gì đối với moi. Ở một khía cạnh
nào đó – khía cạnh tiêu cực – trong chế độ Cọng sản – moi còn
biết nhiều hơn nó, một kẻ chống Cọng điên cuồng -- tất nhiên nhiều
hơn toi, một kẻ đến với chủ nghĩa Cọng sản như một tin đồ tôn
giáo.
“ Trước đây đã có lúc moi
xếp toi bên cạnh Liên Thành để xem giữa hai người có cái gì
giống nhau, có cái gì khác nhau? Moi nhìn qua nhìn lại thấy
không có gì giống nhau cả. Gia cảnh, tính tình, xu hướng sống, thái
độ sống, khác nhau nhiều quá.
“ Nhưng rồi sau cái ngày rời ty
cảnh sát với những lời tuyệt tình của Liên Thành, moi mang
máng thấy có cái gì giống nhau giũa hai người. Lúc đầu mang máng
thôi. Càng về sau càng sáng tỏ. Cái giống nhau giữa hai người khác
biệt như nước với lửa các toi, là moi không thể sống
với ai được cả.
“ Với Liên Thành là lúc này,
lúc nó níu kéo một cách tuyệt vọng một thế lực phi lí và bạo tàn:
bọn xâm lược Mỹ.
“ Với các toi chưa phải
là lúc này, mà đợi đến khi Mỹ cút -- Nguỵ nhào, và đảng Cọng sản đưa
cả nước tiến lên Xã Hội Chủ Nghĩa.
“ Một người khi đã biết trước
cái chết không thể tránh khỏi như moi, lâm thế toi,
toi sẽ sử dụng cái tự do cuối cùng của mình như thế nào?
“--- Để cho Liên Thành nó giết
vì mục tiêu cá nhân, hèn nhát của một tên tay sai cùng đường?
“--- Hay để cho các toi
giết nhân danh cái thiện, cái tiến bộ, cái lí tưởng, cái tất yếu Xã
Hội Chủ Nghĩa ? Người Cọng sản khi bất đắc dĩ phải giết ai đó thì
đương nhiên y là một tên tồi tệ, một tên không đáng sống, một tên
làng bỏ họ từ.
“ Thiếu gì những chi tiết trong
đời moi để các toi sử dụng các cơ quan truyền thông mà các
toi độc chiếm để rao truyền trong khắp thiên hạ ở cái thành phố
nhỏ bé này, ở cái miền Nam tội nghiệp này rằng cái tên Ngô Kha có
bao nhiêu vấn đề nghiêm trọng. Các toi chỉ cần thêm, bớt, sửa
đổi một vài chi tiết là moi sẽ có một lí lịch xứng đáng với
bất cứ mức độ trừng phạt nào.
“ Chẳng hạn gia đình nội ngoại
mấy đời phong kiến quan lại
“ Chẳng hạn anh em họ hàng làm
tướng Nguỵ ác ôn.
“ Chẳng hạn chửi Mỹ Nguỵ thẳng
thừng, xúi giục học trò bãi khoá xuống đường mà chỉ bị bắt qua quít
rồi vẫn tiếp tục đi dạy lãnh lương.
“ Chẳng hạn chỉ cần lật ngược
cái biện chứng: Yêu nước tất yêu Chủ Nghĩa Xã Hội, không yêu Chủ
Nghĩa xã Hội là không yêu nước. Mà từ không yêu nước đến Việt gian,
đến CIA mai phục mấy hồi?
“ Toi biết không, vào
những thời điểm phong trào lên cao, moi ít khi về nhà vào
buổi tối vì sợ bọn cớm phục ở những góc đường vắng . Moi ở
lại đâu đó. Ở trụ sở Tổng hội, ở thư viện Đại học, ở nhà một vài
người bạn hay nhà một đưa học trò mà bọn cớm ít nghi ngờ nhất. Nhà
Vĩnh Phối chẳng hạn. Nhà Đức Di Lặc ở tiệm buôn Nam Hải chẳng hạn.
Nhà bà dì toi ở An Cựu chẳng hạn. Sáng hôm sau moi về
nhà rất sớm lúc trời còn mờ tối. Bà chị moi mở cửa. Mạ
moi chờ sẵn phía sau. Chị moi nói suốt đêm bà không ngủ,
cứ đi tới đi lui, thắp hương van vái trước bàn thờ. Đợi moi
dựng xe xong, mạ moi ôm chầm lấy moi, đưa tay sờ đầu
sờ mặt, nắn nót tay chân xem có sức mẻ u bướu gì không? Mấy năm nay
bà vẫn như thế, Tuổi già sức yếu, mắt kém, lòng thương và nỗi lo cho
sự an nguy của moi càng tăng vì tình thế, vì sự đe doạ của
nhà cầm quyền càng khắc nghiệt. Nhưng thương và lo cho moi là
một khía cạnh, mà không can ngăn và chừng mực nào đó khuyến khích
moi dấn thân vào cuộc tranh đấu là khía cạnh khác của tâm can
bà. Không riêng gì những bà mẹ Huế như mạ moi, mà hầu hết rất
nhiều bà mẹ Việt Nam mà lịch sử đã tôi luyện qua hàng ngàn năm khổ
nạn đã không xem đứa con là của riêng một mình mình, một gia đình
mình. Và đặc biệt đã không giản lược nó thành một của báu mãi mãi
cần được nuôi sống cần được bảo vệ trong vòng tay của
mình. Năm trước một người bà con trong họ, tướng Ngô Du, đến thăm và
gợi ý với mạ moi là bằng cách nào đó khuyên can để moi
trở lại làm một giáo sư bình thường, một kẻ ăn cây nào rào cây đó,
và nếu muốn đi con đường chính trị thì anh em có thể giúp nhau …
“Trước đó đã nhiều lần qua
những người thân trong họ, Ngô Du cũng gởi lời đại loại như vậy. Lần
này mạ moi nói thẳng với Ngô Du: “Cám ơn ông tướng đã quan
tâm đến tình thâm máu thịt. Nhưng câu tục ngữ ông tướng vừa nhắc
hoàn toàn không đúng cho anh Ngô Kha nhà ni, và xin lỗi ông tướng
tui có nói khó nghe thì ông cũng không nên chấp người già. Cả ông
tướng và cả Kha nhà ni chỉ có một cây cần phải rào, cần phải giữ,
cần phải chăm bón là cây Việt Nam. Ông tướng tuổi với anh Tú nhà ni.
Hồi nhỏ các anh chơi với nhau rất thân. Lớn lên mỗi người mỗi ngã.
Ông tướng đi lính cho Tây. Anh Tú nhà ni đi theo Việt Minh đánh Tây.
Bây giờ ông làm tướng ăn lương Mỹ. Anh Tú không biết sống chết nơi
nào, đang ở miền Bắc hay vào Nam đánh nhau với Mỹ, với ông tướng.
Tui là mẹ, gần hai mươi năm nay tui chỉ mong nước nhà thống nhất,
anh Tú nhà ni trở về, anh em thôi đánh nhau.Từ mấy năm nay anh Kha
nhà ni có làm việc gì đó gây hại cho ông tướng, làm ông tướng không
bằng lòng, làm cho tui ngày đêm lo lắng mất ăn mất ngủ, nhưng xét
cho thấu tình đạt lí thì cả anh Tú, anh Kha nhà ni đều cùng làm một
việc như ông tướng đã nhắc nhở: “ ăn cây nào, rào cây đó”.
“ Có điều cái cây theo ý ông
tướng khác với cái cây của ông cha và anh em nhà ni. Tui già quá
rồi, ông tướng thì trăm công nghìn việc, chắc là họ hàng chẳng có
dịp gặp nhau lần nữa. Tôi nói lần cuối cùng để cám ơn ông tướng và
cũng để ông tướng thôi vướng bận với những tính toán tình cảm chẳng
đến đâu….”.
“ Cuối cùng Ngô Du không thuyết
phục nửa, mà doạ dẫm:
“ Rứa bác không sợ tai hoạ xảy
ra cho anh Ngô Kha bất cứ lúc nào ạ?
“ Tui sợ, sợ lắm. Sợ đêm sợ
ngày, sợ tháng sợ năm. Thương con đứt ruột, nhớ con khô gan, nhưng
làm sao bây chừ. Tui đẻ chúng ra, tui nuôi chúng lớn để chúng làm
người. Mỗi người sống và chết theo cái mệnh của mình. Ông tướng có
cái mệnh của ông tướng. Anh Tú, anh Kha nhà ni có cái mệnh của anh
Tú, anh Kha nhà ni. Tui chưa hề nghĩ đến việc khuyên anh Kha nhà ni
bắt chước ông tuớng mà “ăn”, mà “rào” cái cây khủng khiếp lủng lẳng
bom đạn Mỹ ấy. Con
Hùm chết để da, con Người ta chết để tiếng. Có bà mẹ nào không muốn
con mình được sống yên lành. Nhưng không phải vì sự yên lành ấy mà
bà mẹ lại đi xúi con mình ham sống, sợ chết, bất chấp để tiếng xấu
muôn đời sau …”
“
Moi sinh năm1935, năm ni xấp xỉ cái tuổi mà Khổng Tử bảo là
không hoài nghi về mình nữa. Moi chưa biết hết các khái niệm
của từ bất hoặc của ông thầy vĩ đại này. Nhưng sau gần mười
lăm năm bước vào cuộc hành trình nhiều lận đận lắm chông gai, khổ
nạn để đi tìm và khẳng định thân phận kẻ sĩ, và đặt kẻ sĩ là mình ấy
ở giữa đất nước vào cái thời điểm rất khó có một hình dung từ ngắn
gọn để mô tả cho chân xác. Moi không hề bắt chước bà Huyện
Thanh Quan và đám hủ nho Bắc Hà vào đầu thế kỷ 19 để chỉ thấy đất
nước như là Một vũng Tang thương nước lộn trời, cũng
không nhớ tiếc cái quá khứ huy hoàng một đi không trở lại của giai
đoạn thịnh thời nhà Hậu Lê. Moi cũng không còn muốn bắt chước
Cao Bá Quát mà mộng mị Quyết xoay bạch ốc lại lâu đài. Moi
ý thức rất rõ cái hạn chế lich sử, cái hạn chế địa chính trị, cái
hạn chế trình độ văn minh, nhất là sức sống của tuyệt đại đa số nhân
dân trong một đất nước vừa mới vượt thoát nô lệ, chiến tranh trong
lạc hậu và đói nghèo.
“Moi nghĩ, sau chiến
tranh, vấn đề lớn nhất và huyết mạch không phải là học thuyết này, ý
thức nọ, mà là tiếp tục củng cố nền độc lập quốc gia, bước đầu đặt
nền móng cho các quyền công dân cơ bản làm cốt lõi để phát triển đầy
đủ các quyền con người. Không phải ngày một ngày hai mà làm được cái
công việc thiên nan vạn nan này. Cái công việc mà ở nước Pháp, ở
châu Âu, ở cái nôi của chế độ Cọng hoà và nền sản xuất đại công
nghiệp phải mất hàng hai trăm năm kể từ 1789,và phải kinh qua không
biết bao nhiêu sai lầm, tội ác (bóc lột, đàn áp lao động, tiến hành
chiến tranh thực dân, xâm lược, và gây ra hai cuộc chiến tranh thế
giới).
“Cũng như thế, thống nhất đất
nước,lâp lại hoà bình không chỉ là vấn đề lãnh thổ, vấn đề chấm dứt
chiến tranh với các thế lực thù địch, thiết lập quan hệ hữu hảo với
bên ngoài, mà cốt lõi phục hồi sức dân, hoà hợp với các thành phần
quần chúng trong tình thương yêu, trong ý thức công bằng, tôn trọng
lẫn nhau, xoá bỏ tận gốc rễ sự phân biệt các thành phần quần chúng
(thứ nhất, thứ hai, thứ ba) là tàn dư của những thực tế các sách
lược và biện pháp chiến tranh của cả hai bên. Và đặc biệt là từng
bước giải thể các khái niệm tuyệt đối và toàn diện của đảng cầm
quyền. Có làm như vậy mới đáp ứng các nguyện vọng sâu xa nhất của
nhân dân và thực hiện lí tưởng, hoài bão của người Cọng sản như lời
tuyên bố của Chủ Tịch Hồ Chí Minh trong bản tuyên ngôn Độc lập và
như ba mục tiêu của chính phủ Việt Nam Dân Chủ Cọng Hoà: Độc lập --
Tự do -- Hạnh phúc.
“ Toi thấy đó, khi đảng
Cọng sản thực hiện chuyên chính vô sản, khẳng định vai trò vị trí
thống soái của mình trong việc lãnh đạo quốc gia, quản lí và điều
hành đất nước theo con đường Xã Hội Chủ Nghĩa một cách toàn diện và
tuyệt đối thì có thể đạt được các mục tiêu mà moi vừa nêu ra không?
“ Dĩ nhiên là không rồi.
“ Chắc chắn là toi sẽ
chẳng thấy ở nơi lập luận của moi một chút sự thật và thiện
chí nào, bởi vì vào lúc ấy, lúc các toi say sưa với chiến
thắng, các toi không muốn nghe bất cứ một tiếng nói nào,
không muốn thấy bất cứ một thứ ánh sáng nào ngoài tiếng nói và ánh
sáng của chủ nghĩa Marx – Lenin, của đảng Cọng Sản vô địch. Và tất
nhiên các toi gạt phắt qua một bên, hoặc nếu cần thì tiêu
diệt moi với những tội lỗi như moi đã cảm nhận và đã
nói ở trên. Trong chế độ Xã hội Chủ nghĩa của các toi, hoặc
moi sẽ sống như một tên nô lệ, hoặc sẽ bị giết chết như một
tội đồ.
“Moi nhắc lại, cái giống
nhau giữa Liên Thành và toi là moi không sống được với
ai cả.
“ Tuy nhiên có một cái khác
biệt rất sâu sắc về cái chết của một con người là moi, một
trí thức, khi bị bọn Liên Thành giết vì quyền lợi cá nhân của nó và
quyền lợi của bọn tay sai, quyền lợi của cái cây mà mạ moi mô
tả là lủng lẳng bom đạn Mỹ, sẽ có lợi cho phong trào. Các toi
sẽ có thêm cái cớ để làm rối loạn sào huyệt đối phương, phát động
đấu tranh, tố cáo đối phương phá bỏ hiệp định Paris, giết hại người
thuộc lực lượng thứ ba, vi phạm dân chủ, dân quyền.
“ Toi thấy đấy, cái
sống, và cả cái chết nữa, của mỗi người trong cuộc chiến tranh này
đều có giá của nó và đều có những tác động khác nhau. Bất cứ một
cuộc dấn thân nào cũng đòi hỏi trước hết một chọn lựa trí tuệ, một
dũng khí để thực hiện, và một tình yêu vượt qua cái riêng tư, hội
nhập vào trong cái chung. Và không chỉ là sự sống, mà là cái chết
của một số trường hợp lại đóng góp nhiều hơn cho cuộc kháng chiến.
Mạ moi, gia đình moi, bạn bè moi, hàng chục
ngàn học trò của moi qua nhiều năm gắn bó, và cũng có thể cả
anh Tú moi nữa đang ở đâu đó trên đất nước này, sẽ thương
khóc nhớ tiếc moi. Tất cả mọi người trong sâu thẳm tâm can
họ, họ đau đớn mất đi một người ruột thịt, một bằng hữu, một ông
thầy đã sống mà không để lại điều gì khiến họ phải hổ thẹn.
“ Còn trường hợp thứ hai, nhân
danh cái tốt lành, cái tiến bộ, cái vĩ đại của cuộc cách mạng xã Hội
Chủ Nghĩa mà các toi sẽ giết moi, lâm thời thì các
toi có cái cớ để biện chính cho hành động của mình, để các
toi yên tâm trong chốc lác. Ngoài ra không lợi lộc, tốt đẹp gì
cho ai cả. không cho các toi, không cho mạ moi và gia
đình moi, bạn bè, học trò moi, lại càng không cho cái
chung to lớn mà các toi nhân danh.
“ Moi nhắc lại lần thứ một
ngàn, lần thứ một triệu và có thể thì nhiều hơn thế nữa: Marx và chủ
nghĩa Cọng sản, đã đóng góp vô cùng to lớn cho sự phát triển trí tuệ
nhân loại với phương pháp luận biện chứng và với chất men tôn giáo
lí tưởng về một thế giới đại đồng đã thu hút, đã tạo niềm tin, đã
tập hợp nhiều phần tử ưu tú của đất nước hình thành nên một đảng,
trong điều kiện, thời điểm lịch sử đen tối nhất của dân tộc, đã
cùng với dân tộc hoàn thành mục tiêu, khát vọng lớn nhất, cao quí
nhất là đánh đuổi ngoại xâm, dành lại Độc lập, thực hiện Thống nhất
đất nước. Nhân dân Việt Nam và cả thế giới nữa đã và sẽ ghi nhận
chân lí này. Nhưng mục tiêu thứ hai là giải quyết nghèo đói, thiết
lập công bằng, tiến bộ xã hội, tạo dựng hạnh phúc cho trăm họ thì
cuộc cách mạng Xã Hội Chủ Nghĩa sẽ không giải đáp được gì. Những
giải pháp của Thương Ưởng, Hàn Phi Tử đời Tần, Vương An Thạch đời
Tống bên Trung Hoa và Hồ Quí Li trong lịch sử Việt Nam đều thất bại
trong đau thương và dẫn đến mất nước (trường hợp Hồ Quí Li). Không
phải các ngài ấy thiếu thện tâm, thiếu ý chí, thiếu hoài bão khát
vọng to lớn, mà các ngài ấy chỉ thiếu một điều là bất chấp trăm họ,
lơ mơ về nhân tình thế thái.
“ Thế đó, cái chết của moi
và cũng có thể của nhiều người khác nữa sẽ vô ích đối với sự nghiệp
cứu nhân dân, cứu nhân loại của các toi. Chỉ một thời gian
ngắn sau cái chết của moi thôi, các toi sẽ thấy tài
thao lược, ý chí sắt đá, niềm tin vững chắc và cả công nghiệp to lớn
của đảng Cọng sản trong chiến tranh không bảo đảm cho sự thành công
của cuộc cách mạng long trời lở đất mà các toi đã xốc nổi lùa
đẩy nhân dân tiến lên. Và khi ấy, không ai trên đất nước này đau khổ
bằng các toi. Và chính các toi đã làm cái việc mà kết
quả đi ngược lại những ước mơ, những khát vọng ban đầu của mình: cứu
nhân độ thế.
“ Cái chết của moi, đối
với mạ moi và đối với đám học trò, bạn bè của moi cũng
là một kết cục chẳng hay ho gì, thậm chí còn là một điều sỉ nhục to
lớn đối với họ. Mạ moi đã nói với tuớng Ngô Du câu tục ngữ:
“Con Hùm chết để da, con Người ta chết để tiếng”. Mạ moi dư
biết khi moi hay bất cứ ai tham dự vào cuộc đấu tranh là lành
ít dữ nhiều. Bà thường đọc nho nhỏ câu thơ của Tố Hữu: Khi dấn thân
vô là phải chịu tù đày/ Là gươm kề cổ súng kề vai. Bà nói với Ngô Du
cái mệnh của mỗi người là thế. Xuất thân trong một gia đình khoa
bảng mấy đời, viết và đọc được chữ Hán, thuộc truyện Kiều không sót
một câu, đương nhiên bà hiểu thế nào là mệnh trời theo quan điểm Nho
giáo. Tuy nhiên chữ mệnh mà mạ moi dùng khi nói chuyện với
Ngô Du không hàm triết lí đạo Nho mà chỉ diễn đạt một khái niệm về
sinh mệnh tất yếu của mỗi người Việt Nam trước cuộc chiến tranh
chống ngoại xâm. Một mặt bà muốn nói với Ngô Du là cái sống cái chết
của một tên lính khố xanh, một viên tướng (như Ngô Du) ăn lương Mỹ
giết hại đồng bào, chống lại đất nước dân tộc, hoàn toàn trái ngược
với cái sống cái chết của những người kháng chiến. Mặt khác bà chấp
nhận cái chết của những đứa con, những giọt máu của bà với điều kiện
cái chết ấy không để lại tiếng xấu cho muôn đời sau.
“ Thế đó, khi bà mẹ đồng tình
và chia sẻ sự chọn lựa, sự gắn bó sinh mệnh của cá nhân với sinh
mệnh của tổ quốc, bà không muốn con bà phản bội lại sự chọn lựa gắn
bó thiêng liêng cho dù phải hy sinh. Đạo lí, tâm tình của những phụ
nữ như mạ moi là như thế. Tổ quốc là con, là chồng, là anh
em, là những con người thuộc về kháng chiến. Và ngược lại những
người rụôt thịt và tất cả những gì lên quan đến kháng chiến đều là
một phần của Tổ quốc.
“ Mạ moi, những phụ nữ
cùng cảnh ngộ, những học trò đã theo moi dấn thân vào những
cuộc đấu tranh, sẽ không đủ sức chịu đựng tình trạng chia lìa đổ vỡ
giữa con người mà họ hằng thương mến, tin yêu với cách mạng, với
kháng chiến mà họ tôn sùng ngưỡng mộ.
Bởi cách mạng, kháng chiến là
một thực thể thiêng liêng cao đẹp vượt lên trên hết mọi thứ thiêng
liêng cao đẹp mà họ nâng niu, vun xới, bảo vệ trong thời bình.
“ Nếu mạ moi, đám học
trò moi tin vào các cáo buộc của các toi để cho cái
chết của moi danh chính ngôn thuận theo những kịch bản của
các toi thì sự mất mát, đau đớn của họ to lớn và sâu nặng biết
dường nào. Đó là một khả năng. Khả năng thứ hai là mạ moi,
đám học trò của moi không tin vào những lời bịa tạc, vu
khống, mạ lị quanh cái chết của moi, thì chính các toi
đã vô hình chung nhú mớm cho họ niềm tuyệt vọng và sự sụp đổ tâm
hồn.
“Không, nhất định moi
không để cho bản thân mình rơi vào cái tình thế bi kịch ấy. Moi
phải thoát ra thôi, mặc dầu mỗi lần nghĩ đến sự tàn ác, cái dã man
của đám Liên Thành, moi đã vô cùng khiếp sợ.
“ Moi không có tự do đầu
tiên. Tuy nhiên moi có tự do cuối cùng. Tự do cuối cùng của
moi là sự lựa chọn giữa hai cái chết. Khi một con người còn
có được sự lựa chọn, cho dù là sự lựa chọn giữa hai cái chết, thì
con người ấy chưa phải là kẻ tuyệt vọng.
“ Lời trăn trối cuối cùng của
ông nội moi về việc chọn nghề, chọn nghiệp cho anh em moi
trước khi nhắm mắt, gợi ý của cha moi về vị trí, chức năng
của kẻ sĩ, lương thức của mạ moi về lẽ sống của con người ở
đời, sự trong sáng hồn nhiên và khát vọng giá trị của các thế hệ học
trò moi và rất nhiều những nguồn mạch sâu kín của mỗi người
trong chúng ta ở hai bờ biên giới, ở phía trước phía sau thực tại
lịch sử đã chia sẻ cùng moi sự yếu đuối, nỗi khiếp sợ, thôi
thúc và thêm sức cho moi dứt khoát chọn lựa cuối cùng này.
Moi sẽ chết trên đường của thành phố thân yêu chỉ vì mục tiêu và
khát vọng của dân tộc.
“Mong ước cuối cùng của moi
là một lúc nào đó mỏi mệt, rã rời trước cái mù mịt của cơn mộng du
sát cạnh mép bờ của vực thẳm, toi sẽ nhớ lại, tìm lại những
tờ giấy gói trà Tam hỷ và những bao hương này, đọc lại một lần nữa
mấy lời tâm tình của một người bạn sắp chết. Con chim sắp chết cất
tiếng hót bi ai. Con người sắp chết nói lời phải chăng. Lời nói phải
chăng của moi là trong hoà bình xây dựng, không có quyền lực
nào đối với nhân dân là toàn diện và tuyệt đối cả.
“ Nhân dân Việt Nam đã trao cái
toàn diện và tuyệt đối cho đảng Cọng sản trong suốt hai cuộc kháng
chiến trường kỳ và quá ư gian khổ rồi. Nhân dân đã cống hiến từng
hạt gạo, từng giọt máu và cả tự do của họ cho nền Độc Lập, cho Thống
Nhất, cho Hoà Bình. Sức mạnh, sự chịu đựng, hy sinh của mỗi con
người, mỗi thành phần, và cả cộng đồng chẳng phải bao giờ cũng vô
hạn. Đảng Cọng sản vào một thời điểm nhất định đã tập hợp, rèn đúc
nên một sức mạnh to lớn từ những người con ưu tú của dân tộc và đã
làm hết sức mình cho những mục tiêu cao cả cấp bách của đất nước.
Những người con ưu tú của dân tộc không phải là những ông Thánh và
sức mạnh của đảng Cọng sản không hề là của kho vô tận, mà đã có
lúc đầy, ắt sẽ có lúc vơi.
“Có hạt gạo nào, giọt máu nào
trong nhân dân là để tái tạo lại sức mạnh dân tộc, phục hồi lại vóc
dáng đất nước, để Dân tộc, Đất nước hội nhập và sống phải chăng với
thiên hạ chứ không phải vét hết để xây dựng thiên đường hoang tưởng.
“ Nụ cười là của nỗi đau
Nước mắt là của mai sau
Thiên đường”
“ Đã có lúc moi thưởng
thức và đồng cảm với toa hai câu thơ này. Cho đến khi Võ Đông
kể là toi đã sáng tác nó trong hoàn cảnh nào thì những cảm
nhận thẩm mỹ bị tiêu tan hoàn toàn, thay vào đó là những ray rức,
đau đớn, thống hối và ở mức độ nào đó, moi đã khinh bỉ, ghê
tởm chính mình và cả toi nữa.
“Võ Đông kể vòng vo, chủ ý nêu
một ví dụ và không hề nhắm vào ai qua câu chuyện cả. Nhưng sau mấy
ngày kiểm nghiệm, moi thấy mình có tham dự vào cái chết của
một con người, một thanh niên háo hức sống, một chiến sĩ đã lao vào
cuộc chiến tranh với tất cả sự trong sáng và nhiệt tình của tuổi
trẻ. Câu chuyện xảy ra vào cuối tháng trước: Một tối không trăng,
đội công tác được lệnh từ trên núi về đón một người khách đã hẹn từ
thành phố. Đội công tác nằm chờ tại một nơi nào đó ở một xã cận sơn.
Một đêm. Hai đêm. Ba đêm. Người khách từ thành phố sai hẹn. Đội công
tác lên núi và bị phục kích giữa đường. Người chiến sĩ trẻ tuổi nhất
bị thương nặng, đồng đội đưa lên núi và chết sau đó. Lúc bây giờ
toi ở trên núi, chứng kiến những tình tiết, những trối trăn và
cả những thương tiếc mất mát của anh em đồng đội. Và toi đã
làm thơ để bày tỏ khát vọng của mình. Võ Đông thì kể chuyện qua quít
cốt để nói vòng vo về những hiểm nguy, khổ nhọc của đội công tác
đường dây. Các toi đã không nói thẳng trách nhiệm của moi
đối với cái chết của người trẻ tuổi, con trai của một bà mẹ nào đó,
là người yêu của một cô gái nào đó, là thành viên của một đơn vị
chiến đấu và biết đâu anh ta không phải không là học trò của moi.
Moi không trách Võ Đông và cả toi nữa, bởi các toi
đang thực hiện nhiệm vụ chính trị của mình. Nhưng moi
khinh bỉ toi bởi toi đã nhân cái chết của một con
người – cũng có thể là ngàn triệu con người -- chỉ để bày tỏ một
khát vọng hảo huyền. Không, moi không bao giờ chia sẻ với
toi và bất cứ ai về một thiên đường được xây bằng bạo lực, bằng
máu và nước mắt. Máu, nước mắt và sự đỗ vỡ đã quá đủ để dành lại
nước, dành lại người, dành lại nhà, dành lại cuộc sống phải chăng
cho Dân tộc trong cộng đồng nhân loại. Do vậy mà trước đó moi
đã đồng tình, chia xẻ với toi về một thái độ lạc quan kiêu
hãnh của cả dân tộc chiến đấu để vượt qua đêm dài nô lệ.
“Về phần moi chưa bao
giờ như lúc này, moi tự vấn, tự chê trách, tự khinh bỉ mình
về sự liên đới của bản thân dẫn đến cái chết của người thanh niên
kia. Điều tệ hại trong cung cách hành xử của moi là sự dùng
dằng nửa ở nửa đi. Đúng ra moi phải dứt điểm ngay từ đầu, là
không đi, là ở lại vị trí chiến đấu của mình…”
Thế Chiến Quốc, thế Xuân Thu
Ở lại vị trí chiến đấu. Trong
chiến tranh, ở lại vị trí chiến đấu cho dù bối cảnh và điều kiện có
khắc nghiệt như thế nào thì hầu hết người kháng chiến cũng quyết một
bước không đi, một li không rời, ngoại trừ trường hợp có lệnh trên
hoặc trường hợp chẳng đặng đừng. Trường hợp anh Kha là một ngoại lệ.
Mệnh lệnh của anh là chính bản thân anh, là lương thức của anh, là
cá tính của anh, là tâm thể anh.
Anh Kha không phải là người của
tổ chức, anh không muốn ở trong guồng máy. Lãnh đạo của Thành uỷ
cũng không muốn thế. Một thực tế mới nghe qua có vẻ nghịch lí là một
người ở ngoài tổ chức của kháng chiến, không nhận bất cứ một mệnh
lệnh, một sự chỉ đạo trực tiếp nào của Thành uỷ hay của một cán bộ
chuyên trách lại có nhiều hiệu quả hơn bất cứ một cán bộ tuyên
truyền nào trong mặt trận đấu tranh chính trị tại các đô thị.
Cả anh Ngô Kha, cả lãnh đạo
Thành uỷ đều tận dụng cái tư thế hợp pháp của một công dân dưới chế
độ Việt Nam Cọng hoà theo một thế cách, một nghệ thuật, một thủ pháp
riêng mà cùng nhằm đến mục đích chung. Đặc biệt người công dân ấy là
một trí thức, một nghệ sĩ, một thầy giáo uy tín, thần tượng của hàng
năm bảy trăm học trò trực tiếp và hàng ngàn bạn học của họ ở các
trường trung, đại học trong thành phố trọng văn chuộng sĩ như thành
phố Huế, là một của quí theo sự đánh giá của Thành uỷ, và là con
ngựa thành Troie theo sự ví von của chúng tôi. Thành uỷ đã gìn giữ,
vun xới, bảo vệ cái của quí ấy theo cách riêng. Cái cách riêng ấy
chỉ là một trong ngàn triệu cách riêng mà đảng Cọng sản Việt Nam đã
vận dụng theo từng thời đoạn, từng tình huống, từng con người trong
suốt quá trình lãnh đạo chiến tranh. Và theo tôi. nếu nhìn xuyên
suốt và toàn cảnh thì từng cách riêng hay cả ngàn triệu cách riêng
to nhỏ lớn bé khác nhau gộp chung lại, kết hợp lại thành một chỉnh
thể vừa khoa học vừa nghệ thuật, vừa ma thuật … Đó là tư tưởng,
đường lối, sách lược, là chiến lược, chiến thuật chiến tranh của
người lãnh đạo kháng chiến: Đảng Cọng sản.
Tôi xin phép mở một ngoặc đơn
để làm rõ thêm tại sao trong chiến tranh chống xâm lược, những người
như anh Kha vào một thời điểm nào đó được đánh giá như là một của
quí của phong trào đô thị? Và những của quí ấy của phong trào lại
nằm ngoài tổ chức? Trong khi đó, bao giờ đảng Cọng sản cũng coi cơ
cấu tổ chức như là xương sống, là linh hồn của lực lượng cách mạng?
Và nhân trường hợp anh Ngô Kha tôi xin nói rõ hơn cái thế hợp pháp
lợi hại như thế nào trong thế chiến quốc -- thế xuân thu?
Tôi không trả lời riềng rẽ, mà
tôi gộp chung các câu trả lời thành một nhận định vừa khái quát vừa
cụ thể:
Thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm
lược nước ta. Đến bây giờ hai mươi năm sau ngày đất nước độc lập,
cũng còn nhiều người không đồng tình với nhận định của tôi. Họ nói:
làm gì có ngoại xâm. Do vậy mà cũng chẳng có chuyện đất nước
độc lập hay không độc lập. Chỉ có người Thiên Chúa giáo đến đây rao
giảng tin mừng, người Pháp đến đây để truyền bá nền văn minh của
nước mẹ đại Pháp cho dân Anamit ngu dốt, người Mỹ đến đây để giúp
đồng bào miền Nam học tập văn minh Hoa Kỳ, truyền bá tư tưởng tự do
dân chủ, giúp (nước) miền Nam chống lại (nước) Cọng sản miền Bắc xâm
lược, vô thần và độc tài. Tôi nhắc lại nhận định này không phải để
tranh luận cãi vã với bất cứ ai vào một thời điểm không cần thiết
nữa. Tôi chỉ nhắc lại với mục đích là cho dù các sách lược khai hoá,
đề huề, tự do dân chủ của thực dân Pháp và đế quốc Mỹ có là chiêu
bài là huyền thoại như một học giả gốc gác Thiên Chúa giáo- giáo sư
Nguyễn Văn Trung- đã vạch mặt và tố cáo thì nó vẫn có một phần thực
chất của nó. Chẳng hạn thực dân Pháp thi hành chính sách ngu dân
nhưng cũng mở trường học, cho phép mở nhà xuất bản, phát hành sách
vở báo chí. Theo như lập luận của ông Trung thì việc mở trường học,
cho phép nhà xuất bản, phát hành báo chí là huyền thoại, còn chính
sách ngu dân là thực chất. Chính nghĩa Quốc gia của Bảo Đại là huyền
thoại, sách lược khai thác thuộc địa của thực dân Pháp là thực chất.
Trong thời thuộc Mỹ các chính quyền từ Ngô Đình Diệm đến Nguyễn Văn
Thiệu đều có một Hiến pháp Cọng hoà và Dân chủ, nhưng từ đường lối
đến biện pháp chủ yếu là phát xít và độc tài. Cũng theo lập luận của
ông Trung thì Hiến pháp Cọng hoà Dân chủ là huyền thoại, và độc tài
phát xít là thực chất. (thành thật mà nói cuốn sách Chủ Nghĩa Thực
Dân -- Thực Chất và Huyền Thoại của giáo sư Nguyễn Văn Trung và
những sách báo có nội dung tương tự của các trí thức, các linh mục
tiến bộ trong đạo Công giáo đã giúp chúng tôi rất nhiều trong công
tác phong trào đô thị). Điều tôi muốn nhấn mạnh tiếp theo : sách
lược, phương pháp cách mạng của đảng Cọng sản là, một mặt tiến công
trực tiếp vào thực chất của Chủ nghĩa Thực dân Đế quốc, đồng thời
tương kế tựu kế lấy gậy ông đập lưng ông, sử dụng các chiêu bài, các
huyền thoại của đối phương làm vũ khí chống lại chúng. Các cuộc vận
động đấu tranh dân chủ dân sinh hồi năm1936, phong trào Hoà Bình hổi
1954, 1955, 1956… phong trào Thanh niên, học sinh, sinh viên Sàigòn
góp sức cùng phong trào Phật giáo từ 1963 – 1966, phong trào Dân tộc
Tự Quyết, phong trào chống độc tài quân phiệt, phong trào Tự do báo
chí và các cuộc xuống đường ăn xin của ký giả Sàigòn, phong trào đòi
thi hành hiệp định Paris, phong trào Nông dân trên khắp miền Nam đấu
tranh trong suốt hàng chục năm với nhiều mục tiêu, hình thức khác
nhau… là những ví dụ điển hình cho chiến lược gậy ông đập lưng ông.
Nhận định của đảng Cọng Sản và sách lược tiến công địch bằng vũ khí
địch chứng tỏ rằng trong các chiêu bài, các huyền thoại mà đối
phương sử dụng vì mục tiêu cướp nước và nô lệ dân tộc ta, có một mức
nào đó yếu tố tích cực của nó.
Như thế bản thân chế độ chính
trị Việt Nam Cọng hoà qua các thời kỳ từ Ngô Đình Diệm đến
Nguyễn Văn Thiệu hàm chứa hai yếu tố mâu thuẫn đối nghịch, mà xoắn
xít, gắn bó với nhau như hai nguyên lí âm dương: yếu tố huyền thoại
và yếu tố thực chất. Yếu tố thực chất là độc tài phát xít, lệ thuộc,
bè phái, cá nhân. Yếu tố huyền thoại là thể chế Cọng hoà Dân chủ lý
tưởng.
Chế độ Cọng hoà là chế độ không
có vua, là chế độ của dân, do dân và vì dân. Không có một quyền lực
nào áp đặt trên đầu trên cổ nhân dân cả. Thay vì Vua làm chủ tuyệt
đối và vĩnh viễn trong chế độ quân chủ phong kiến, thì chế độ Cọng
hoà do dân làm chủ thông qua hiến pháp, luật pháp do những cơ quan
dân cử làm ra. Hiến pháp do Quốc hội Lập hiến và luật pháp do quốc
hội Lập pháp. Hiến pháp là giềng mối, là các nguyên lí hình thành
nên cốt lõi, huyết mạch và diện mạo quôc gia. Luật pháp là cụ thể
hoá giềng mối và các nguyên lí dó bằng những văn bản luật pháp qui
dịnh các quyền hạn nghĩa vụ công dân, chức năng nhiệm vụ các cơ quan
công quyền… Mọi công dân đều bình đẳng trước pháp luật, mọi công dân
đều có quyền tự do bất khả nhượng như tư hữu, ngôn luận, tín ngưỡng,
cư trú, làm ăn, đi lại, phát biểu, truyền bá tư tưởng bằng các
phương tiện truyền thông… Và các nghĩa vụ… Theo đó các cơ quan công
quyền như Lập pháp, Hành pháp, Tư pháp được phân lập, quyền hạn và
trách nhiệm của từng cơ quan cũng được qui định rạch ròi, minh bạch
để tránh lạm quyền và dẫm đạp lên nhau. Có thể nói trong chế độ Dân
chủ Cọng hoà quyền lực tuyệt đối là luật pháp. Các cơ quan công
quyền và người đứng đầu của nó chỉ là kẻ được uỷ nhiệm, thừa hành và
chịu sự ràng buộc chế tài bởi Hiến pháp, luật pháp và kể cả tai mắt
của nhân dân thông qua quyền lực thứ tư: Báo chí. Chế độ Dân chủ
Cọng hoà là sản phẩm của xã hội công nghiệp, kinh tế, văn hoá, khoa
học kỹ thuật phát triển, là nhu cầu tất yếu vừa là động lực thúc đẩy
sự tiến bộ, giàu mạnh của châu Âu, Bắc Mỹ (Hoa Kỳ) và nhiều nước
khác. Các nước phương Tây (cụ thể liên đới với Đông Dương, Việt Nam
là thực dân Pháp và đế quốc Mỹ) sử dụng nó (chế độ Dân chủ Cọng hoà)
làm chiêu bài (huyền thoại), mồi nhử, và một bộ phận người Việt Nam
làm công cụ tiến hành xâm lược, khai thác, can thiệp vào nội tình
Việt Nam, đàn áp nhân dân Việt Nam.
Bản thân thể chế Dân chủ Cọng
hoà xét theo các nguyên lí hàm chứa trong đó không có điều gì là
xấu nếu không nói là một thể chế mang nhiều yếu tố tích cực, tiến
bộ, nhân bản, phản ảnh những ước mơ, nguyện vọng sâu xa nhất của đại
đa số nhân loại bị bóc lột, áp chế. Tuy nhiên nó là sản phẩm của một
trình độ văn minh, là nhu cầu của đại đa số quần chúng đã đạt được
các nhận thức và khả năng của trình độ văn minh ấy.
Nó không phải là món hàng xuất
nhập cảng. Và một khi là mồi nhử, là chiêu bài, là huyền thoại của
bọn cướp nước và tay sai thì nó trở nên nguy hiểm. Nó là con dao
trong tay của lũ sát nhân. Luật số 10/59 đặt Cọng sản ra ngoài vòng
pháp luật của tập đoàn Ngô Đình Diệm, luật bầu cử, ứng cử, luật báo
chí thời Nguyễn Văn Thiệu là những ví dụ điển hình cho sự lươn lẹo,
vận dụng tuỳ tiện thể chế Dân chủ Cọng hoà vào các mục tiêu bất
chính của bọn cầm quyền Việt Nam Cọng hoà.
Những người có gốc rễ sâu xa
với phong kiến và não trạng tôn giáo Trung cổ như Ngô Đình Diệm và
anh em nhà ông có thể là hoàng đế, là lãnh chúa, nhất thiết không
thể là công dân của một nước Cọng hoà.
Những con người xuất thân từ
lính khố xanh khố đỏ như Nguyễn Cao Kỳ, Nguyễn Văn Thiệu, Trần Thiện
Khiêm khi được người Mỹ trao cho quyền lực thì thể chế Dân chủ Cọng
hoà trở thành những cản trở, những trói buộc trước những tham vọng,
những thèm khát vô độ của một bọn quân phiệt.
Một nghịch lí trong bối cảnh
chính trị miền Nam từ 1954 – 1975 là có một thể chế Dân chủ Cọng hoà
và một chế độ Việt Nam Cọng hoà cùng tồn tại như hai nguyên lí âm
dương cực kì bất quân bình do người Mỹ áp đặt, chài mồi, nhào nặn và
vận hành.
Sự có mặt của quan thầy, đồng
dôla, binh lính bom đạn Mỹ và các tập đoàn độc tài phong kiến, quân
phiệt phát xít từ Ngô Đình Diệm đến Nguyễn Văn Thiệu, tự bản chất
không những chống lại đất nước, nhân dân Việt Nam mà còn chống lại
các nguyên lí cơ bản của thể chế Dân chủ Cọng hoà.
Suốt quá trình vận động và lãnh
đạo kháng chiến, đảng Cọng sản Việt Nam đã phân biệt được, và trong
chừng mực nào đó, đã tách rời một bộ phận quần chúng (thường gọi là
nhân dân) ra khỏi quĩ đạo phi nghĩa của các chế độ, chính quyền, các
tập đoàn tư bản bóc lột, xâm lươc và tay sai. Sự phân biệt và các
sách lược thích ứng đã thuyết phục, thu hút sự đồng tình, ủng hộ của
đông đảo nhân dân miền Nam, những thành phần tiến bộ trong nhân dân
Pháp, nhân dân Mỹ và nhân dân thế giới cho chính nghĩa và sự nghiệp
giải phóng của dân tộc Việt Nam.
Tuy nhiên người Cọng sản nói
chung, đảng Cọng sản Việt Nam nói riêng đứng trên quan điểm Marxisme
và những hạn chế do những vận động khách quan của tình hình chính
trị thế giới trong suốt năm mươi năm giữa của thế kỷ 20 đã không
phân biệt hai thực thể khác nhau là thể chế Dân chủ Cọng hoà với các
chế độ, các nhà nước, các tập đoàn kinh tế chính trị nhân danh thể
chế đó. Có thể ví : thể chế Dân chủ Cọng hoà là nguyên lí cơ học,.
còn việc chế tạo máy hơi nước, đóng tàu thuỷ, vận hành, lèo lái và
sử dụng với những mục đích khác nhau là cả một lịch sử của rất nhiều
người từ kỹ sư, thuyền trưởng, chủ tàu và lái tàu. Chẳng phải vì máy
móc trục trặc, tàu gặp nạn hay tàu lọt vào tay bọn cướp biển mà huỷ
bỏ luôn phát minh lí thuyết của ngành cơ học?
Không thể phủ nhận một thực tế
là thể chế Dân chủ Cọng hoà sản sinh ra chủ nghĩa Tư bản, chủ nghĩa
Tư bản sản sinh ra chủ nghĩa Phát Xít, chủ nghĩa Thực dân Đế quốc,
chủ nghĩa Thực dân Đế quốc sản sinh ra các chính quyền phụ thuộc độc
tài. Tuy nhiên không nên vì cái biện chứng đơn giản ấy mà gộp chung
các thứ trên làm một thực thể duy nhất để giải quyết vấn đề độc lập
dân tộc và xây dựng đất nước bằng cuộc tổng tiến công tiêu diệt luôn
thể chế Dân chủ Cọng hoà. Cũng có thể có thêm một liên tưởng nữa:
thể chế Dân chủ Cọng hoà là rừng, chủ nghĩa Tư bản và các thứ tệ hại
từ đó phát sinh như hùm beo, lang sói, rắn rít. Và như thế không nên
vì hùm beo, lang sói, rắn rít xâm hại, đe doạ mà đốt luôn cả rừng.
Bởi rừng không chỉ sinh sản ra hùm beo, lang sói, rắn rít. Vả lại
các ác thú và sinh vật độc hại không mãi mãi đe doạ và là hiểm hoạ
của con người. Mà rồi con người có thể khống chế, ngăn chận, chuyển
hoá và sử dụng nó.
Ở miền Nam trước năm 1975, học
sinh trung học, sinh viên các trường đại học Văn khoa, Luật khoa,
trường Khoa học chính trị kinh tế (ở Đà Lạt), trường Quốc gia hành
chánh đều được truyền đạt và nghiên cứu với những trình độ khác nhau
các kiến thức cơ bản của học thuyết Tư sản Dân quyền, thể chế Dân
chủ Cọng hoà. Đương nhiên việc truyền bá các kiến thức học thuật này
không ngoài các mục đích chính trị phản động của giới cầm quyền.
Nhưng không phải vì vậy mà những nguyên lí nền tảng của thể chế Dân
chủ Cọng hoà bị xuyên tạc, vo tròn bóp méo hay tô hồng chuốc lục. Vả
lại chính quyền phản động và lạc hậu không dại gì tuyên truyền rộng
rãi thể chế này, bởi vì thực chất họ là những người chỉ lợi
dụng nó làm chiêu bài và huyền thoại. Họ rất sợ một sự so
sánh giữa huyền thoại và thực chất.
Họ sợ Cọng sản đã đành, đồng
thời họ cũng sợ nhân dân nhân danh các nguyên lí của thể chế Dân chủ
Cọng hoà đấu tranh chống lại họ.
Phải chăng nội dung và phương
pháp của mặt trận chính trị trong suốt cuộc chiến tranh chống xâm
lược Mỹ tại các đô thị miền Nam không ngoài các ngưyên lí của thể
chế đó: Độc lập Dân tộc, Dân quyền Tự do, Dân sinh Hạnh phúc.
Thể chế Dân chủ Cọng hoà trong
điều kiện tình hình đặc biệt ở miền Nam Việt Nam và quần chúng của
nó trở thành nạn nhân của hai ý đồ, hai chủ lực tương tranh:
---- Một bên là đế quốc Mỹ và
các tập đoàn phụ thuộc biến nó thành mồi nhử, thành chiêu bài, thành
huyền thoại để thực hiện các mục tiêu phi nghĩa, đen tối và tàn ác.
---- Một bên là đảng Cọng sản
xem nó là mục tiêu chiến thuật, là đồng minh giai đoạn để tiến hành
chiến tranh giải phóng. Sau chiến tranh gíải phóng, thể chế Dân chủ
Cọng hoà trở thành đối tượng nguy hiểm nhất của cách mạng Xã Hội Chủ
Nghĩa.
Nắm vững ngọn cờ Độc lập Dân
tộc, sáng tạo vận dụng đúng đắn, thực hiện hữu hiệu tư tưởng chiến
lược chiến thuật và ma thuật của chiến tranh nhân dân, chiến tranh
cách mạng, đảng Cọng sản Việt Nam đã từng bước thay đổi tương quan
lực lượng địch – ta trên khắp các mặt trận. Ở đây tôi chỉ chú ý một
chuyển hoá rất quan trọng của những con người thuộc chế độ Việt Nam
Cọng hoà, thuộc ý thức hệ Dân Chủ Cọng hoà và đông đảo quần chúng
của họ. Họ nhích lần từng bước về phía trung lập, tả khuynh hay ngã
hẳn về phía kháng chiến. Họ là kháng chiến xanh và cũng có thể là
kháng chiến đỏ.
Kháng chiến xanh là kháng chiến
không Cọng sản. Người kháng chiến xanh chấp nhận sự lãnh dạo của
đảng Cọng sản, đứng chung chiến hào vớí người Cọng sản hoặc là kẻ
đồng hành trên mặt trận chống Mỹ và các tập đoàn phụ thuộc Việt Nam
Cọng hoà. Họ, có người công khai, có người im lặng không đồng tình
với người Cọng sản về cuộc cách mạng Xã hội Chủ nghĩa sắp tới. Ở
trong tổ chức hay ngoài tổ chức, họ chỉ đi với người Cọng sản đến
hết đoạn đường giải phóng dân tộc.
Anh Ngô Kha là người kháng
chiến Xanh ở ngoài tổ chức. Ở miền Nam Việt Nam vào giai đoạn cuối
của cuộc chiến tranh Việt Mỹ xuất hiện khá nhiều người thuộc loại
Ngô Kha. Họ là những nhân sĩ trí thức, những nhà hoạt động xã hội,
tôn giáo, hoạt động chính trị trong và ngoài nghị trường ( nhóm dân
biểu Đối lập ở hạ nghị viện), họ lợi dụng thế hợp pháp, và các quyền
công dân có hạn chế nào đó, tham gia tích cực và vô cùng linh hoạt,
phong phú các phong trào chống Mỹ và chế độ Sài Gòn nhằm góp phần
chấm dứt chiến tranh đem lại Độc lập, Thóng nhất, và Hoà bình cho
đất nước. Họ làm báo công khai, báo lậu, hội họp đình công, họ hình
thành hoặc tham dự các tổ chức công khai, biến tướng. Họ cùng với
học sinh, sinh viên và các thành phần quần chúng tiến bộ xuống
đường, biểu tình, bãi khoá, tổ chức các sinh hoạt văn hoá, văn nghệ
lành mạnh và cách mạng. Ở Huế các báo Tự Quyết, Mặt trận Văn Hoá Dân
Tộc Miền Trung, các tổ chức cứu đói, phong trào Học sinh, Sinh viên,
phong trào Tự Quyết của những năm từ 1969 – 1972 đều có sự đóng góp
của Ngô Kha trong các vai trò chủ chốt hay thành viên tích cực.
Điều cần lưu ý đặc biệt là về
phía các vị lãnh đạo phong trào, các cấp uỷ (ví như Thành uỷ Huế…)
và các nhân vật kháng chiến xanh ở ngoài tổ chức đều âm thầm thoả
thuận một nguyên tắc giao tiếp, hợp tác, cộng tác mà mỗi bên có
những lí do riêng. Đó là làm hết sức bám giữ thế hợp pháp và vị trí
chiến đấu của các nhân vật này, tôn trọng tính chất độc lập và tự do
của họ để phát huy hiệu quả, tác dụng, đồng thời tránh cho họ các
cảm nhận bị lãnh đạo chỉ đạo. Anh Ngô Kha thường khẳng định vị trí
chính trị của mình: Moi neutre, (moi không màu sắc,
không nhãn hiệu . Moi trung lập)
Để thấy được lợi hại của một
nhân vật kháng chiến xanh ở ngoài tổ chức, ta thử làm một so sánh
giữa ông ta với một cán bộ đảng viên hoạt động phong trào đô thị
cùng tầm cở (khả năng, vị trí xã hội, nhiệm vụ công tác):
---- Người cán bộ đảng viên có
tầm hoạt động nhỏ hẹp hơn (bởi đã bị đặt ngoài vòng pháp luật),
Người kháng chiến ở ngoài tổ chức đi lại tư do hơn, tiếp xúc rộng
rãi, nói năng thoải mái hơn. Trường hợp anh Ngô Kha chẳng hạn. Anh
có hàng năm bảy trăm học trò và những quần chúng bạn bè đông đảo
trong thành phố. Anh hô hào chống đuổi Mỹ và tập đoàn lệ thuộc công
khai. Anh phê phán thẳng thừng sự lập lờ, nước đôi của những nhóm
chính trị tham vọng và cơ hội …
---- Người cán bộ đảng viên khi
bị địch bắt thường âm thầm chịu đựng, không ai can thiệp. Người
kháng chiến xanh ở ngoài tổ chức khi bị địch bắt chừng nào đó được
pháp luật bảo vệ, được các tổ chức xã hội, nhân đạo can thiệp và sẽ
là cái cớ để phát động đấu tranh, gây rối loạn trong lòng địch.
---- Người cán bộ đảng viên khi
bị địch bắt có thể làm vỡ lỡ kế hoạch công tác, đổ bể tổ chức, gây
tổn thất cho phong trào cho đồng chí đồng đội. Trong khi đó người
kháng chiến xanh ở ngoài tổ chức khi bị địch bắt sẽ không dẫn đến
những tổn thất trên.
Xét trên khía cạnh công tác
kháng chiến là thế. Còn xét trên sự tính toán riêng của một bên
(lãnh đạo kháng chiến và ngưòi kháng chiến xanh ngoài tổ chức) thì
cả hai tuy không nói với nhau rạch ròi và chính thức nhưng đều hiểu
ngầm là sự liên hệ, gắn bó, phối hợp với nhau không vượt quá giới
hạn là kẻ đồng hành, sau chiến tranh không còn duyên nghiệp nợ nần
gì với nhau nữa. Một bên không muốn là chi tiết của guồng máy. Còn
bên kia cũng không muốn trong guồng máy do mình vận hành có kẻ xa lạ
về ý thức hệ (vô sản và tư sản). Đó là chuyện về sau. Và chuyện về
sau cũng chẳng phải đơn giản như vậy. Bởi hiện thực cuộc sống là một
cuộc vận động thường trực và biến hoá không lường.
Trước mắt, họ liên hệ, gắn bó,
phối hợp với nhau như thế nào để cùng đạt được hiệu quả công tác tốt
nhất?
Trước hết, cấp uỷ hay một cán
bộ lãnh đạo chuyên trách chọn trong số cán bộ của mình một vài người
có điều kiện thuận lợi (uy tín, đức tính, khả năng…) tiếp cận và
thiết lập các mối quan hệ bạn bè với đối tượng ( chính khách, nhân
sĩ, trí thức, sĩ quan, công chức cao cấp, chức sắc tôn giáo, nhà
doanh nghiệp…). Khi độ tin cậy đã chín mùi, người cán bộ được giao
nhiệm vụ “thổ lộ trong chừng mực nào đó gốc gác của mình (người của
kháng chiến), cũng chừng mực nào đó gởi gấm đường lối chính sách và
trao đổi một số công việc. Tất cả không vượt quá ranh giới bạn bè
tâm giao, tôn trọng tự do độc lập và sự lựa chọn khuynh hướng tư
tưởng, chính trị của nhau”.
Trong hồi ký của một người gốc
gác của thể chế Dân chủ Cọng hoà và đồng thời là một người thuộc chế
độ Việt Nam Cọng hoà (làm báo, làm dân biểu quốc hội từ 1962 – 1975)
– ông Lý Quí Chung – có một chương khá thú vị: Người của Mặt Trận.
Tôi xin lược trích môt vài đoạn:
---- “ Trong suốt thời kỳ hoạt
động của tôi trước năm 1975, tôi không có môt cuộc tiếp xúc chính
thức nào với người MTDTGPMN. Tôi chỉ biết được ai trong số những
người có quan hệ với mình là cán bộ Cọng sản sau ngày 30 tháng 4 năm
1975. Còn trước đó tôi chỉ đoán mò như trường hợp Nguyễn Vạn Hồng
(tức nhà thơ Cung Văn) vì anh đọc cho tôi nghe tác phẩm “ Thăm lúa”
của nhà thơ Trần Hữu Thung và nói bài thơ này đoạt giải thưởng ở
Vacxava (Ba Lan). Anh Hồng vô tình để lộ tông tích của mình hay là
sự cố tình vì đã đánh giá được thái độ chính trị của tôi? ”
---- “ Nhưng có một người từ
đầu năm 1975 đã để lộ tông tích của mình là người của Mặt Trận. Tuy
không nói thẳng ra “tôi là người Mặt Trận”, nhưng cái cách anh Huỳnh
Bá Thành trình bày quan điểm chính trị của mình, đặc biệt với hiệp
định Paris, cùng những gọi ý về phương pháp đấu tranh chống Thiệu,
rồi sau cùng là những tuyên truyền trực tiếp về các chính sách của
MTGPMN đối với trí thức … khiến cho tôi không thể kết luận khác hơn:
anh là người của Mặt Trận… Thực tâm mà nói tôi không tìm kiếm ở
những chuyện kể của anh Thành một bảo đảm chính trị hay an toàn cá
nhân cho mình sau này.Vả lại tôi không nghĩ mối quan hệ giữa tôi và
anh Thành là sự móc nối chính thức. Chưa bao giờ Huỳnh bá Thành đặt
thẳng vấn đề làm việc cho Mặt trận với tôi. Có anh Thành hay không
có anh Thành tôi vẫn chọn lập trường chính trị mà tôi đã chọn. Trước
khi hoạ sĩ Ớt để lộ anh là người của Mặt trận, tôi đã dấn thân vào
con đường chính trị của mình”.
---- “ Nhưng điều không thể
chối cải là từ khi có những cuộc trao đổi với anh Thành, tôi cảm
thấy mình bớt cô đơn”… (Lý Quí Chung -- Hồi ký Không Tên, trang 315-
316)”.
Ngô Kha ở Huế hay Lý Quí Chung
ở Sàigòn và nhiều người khác nữa ở miền Nam vào giai đoạn cuối của
cuộc chiến tranh là những người kháng chiến xanh ở ngoài tổ chức
theo nhận định của tôi (Có nhiều người không đồng tình với nhận định
này). Cái giống nhau giữa họ là thế. Tuy nhiên họ có những khác biệt
rất cơ bản.
---- Người này là một chính
khách (Lý Quí Chung), người kia là một trí thức, một kẻ sĩ (anh Ngô
Kha).
Một chính khách (người làm
chính trị) có thể là một trí thức, và cũng có thể không. Thông
thường là không. Bởi quan tâm của người làm chính trị là quyền lực.
Những điều anh ta nghĩ, những việc anh ta làm là tranh chấp quyền
lực, là mưu lược, là thủ đoạn giành nắm thiên hạ. Có người làm chính
trị vì lí tưởng (trong trường hợp này chính khách và trí thức là
một). Có người làm chính trị vì quyền lợi. Có người vì cả hai cùng
một lúc. Hoặc có người lúc trai trẻ thì vì lí tưởng, khi về chiều
thì lợi quyền. Thậm chí có người khi ra đi thì yêu nước, khi về lẽo
đẽo theo sau chân giặc. Có người đi kháng chiến vì Độc lập Tự do và
Hạnh phúc của trăm họ, khi hoà bình lập lại thì mọi thứ là của riêng
mình mình, trăm họ chỉ còn có việc tuỵêt đối tin tưởng và vâng lời.
Trong lịch sử Việt Nam cận hiện đại hầu như tuyệt đa số người làm
chính trị đều như thế cả.
Người trí thức thì trái lại. Ở
đâu bao giờ anh ta vẫn là anh ta, không là ai khác: không chính
khách, không quí tộc, không tư sản, không công nhân… Người trí thức
sống trong, sống giữa cộng đồng với tất cả hiện thực của nó. Anh ta
nhìn ngắm, quan sát, suy nghĩ, nhận định, phê phán xã hội, và khi
cần thì xuống đường, lên chiến hào, vào tù hay ra pháp trường.
Dưới con mắt các nhà nước đương
quyền -- người trí thức là kẻ nhiễu sự, tọc mạch, xoi bói, nói nhiều
và như thế là đáng ghét, là nguy hiểm và cần phải loại trừ.
Người làm chính trị có thể thay
trắng đổi đen, trước sau bất nhất nhưng vẫn là nhà chính trị.
Người trí thức khi đã thay đổi
hay bị tình thế vượt qua, nghĩa là từ bỏ hoặc không thể thực hiện
các sứ mệnh, các phẩm hạnh của mình, anh ta không còn là trí thức
nữa.
Tôi không mô tả Ngô Kha như một
người không hề có tham vọng, tính toán riêng tư cho cá nhân mình,
đặc biệt vào thời kỳ anh tham gia sau phong trào Phật giâo 1963.
(Phong trào Phật giáo có thể chia làm hai giai đoạn: trước 1963 và
sau 1963). Tuy nhiên sau khi đọc thư của anh, và nhất là khi biết
anh không còn nữa, mỗi lần nhớ nghĩ về anh, tôi củ soát lại những ký
ức liên quan đến anh và hỏi han những người cụ thể đã từng tiếp giao
với anh như Lê phước Á (Tâm) Nguyễn hữu Châu Phan,, Bửu Chỉ, Thái
Ngọc San, Nguyễn duy Hiền và rất nhiều bạn bè, học trò anh còn ở
lại, tôi có đầy đủ những thông tin làm chất liệu để vẽ nên chân dung
môt Ngô Kha với cuộc hành trình lận đận bi tráng và vô vọng của một
con người có học từng bước tự rèn luyện, đấu tranh với chính mình,
với lịch sử, để sống và chết như một kẻ sĩ, một trí thức giữa cái
thời buổi mà các huyền thoại, các chiêu bài qua đấu tranh, hoặc qua
thử thách bởi những tiến bộ của nền văn minh nhân loại đã bị, hoặc
tự phô bày bộ mặt thật hoặc gần thật của nó…
Trở lại vấn đề quan điểm và
thái độ của Thành uỷ. Dù anh Ngô Kha không là người của tổ chức,
nhưng vì lí do là “của quí”, và những tính toán khác, nên Thành uỷ
có sự quan tâm đặc biệt. Thành uỷ chỉ đạo cho các đường dây tình báo
theo dỏi sát sao thái độ của địch đối với anh và chỉ thị cho các đầu
mối trách nhiệm bảo vệ anh tích cực. Thông thường là gợi ý để anh
giảm nhẹ cường độ tấn công đối phương, tránh các khiêu khích không
cần thiết, hoặc nằm yên môt thời gian làm như bỏ cuộc. Mấy tháng
trước khi hiệp định Paris ký kết, Thành uỷ nhận được những tin tức
tình báo vào loại nguy hiểm đối với anh Kha và những anh em khác
như Bửu Chỉ, Nguyễn Duy Hiền…, nên khẩn trương mời các anh lên
chiến khu. Nhưng anh Kha đã không đi. Phần cuối bức thư anh Kha viết
cho tôi để nhắc lại sự kiện ấy. Sự kiện xảy ra vào cuối tháng 11 năm
1972. Lúc bấy giờ tôi không có mặt trên núi Truồi như anh Kha đã
viết. Tôi chỉ biết sự việc qua lời kể của chị Hoà, người chủ căn lều
bên bờ sông Truồi. Chị Hoà là cơ sở thuộc địa bàn lõm ở Nam Phổ Cần
của Thành uỷ. Tôi nghe chuyện kể của chị khi tôi ghé chờ đội công
tác để lên núi Truồi. Sau đó còn nghe anh Lê Công Cơ, anh Võ Đông kể
lại sự kiện ấy. Anh Lê Công Cơ được lệnh của Thành uỷ từ căn cứ cùng
đội công tác về đón anh Ngô Kha ở trạm Truồi. Chi Phạm Thị Xuân Quế
có nhiệm vụ trao lời mời của Thành uỷ đến anh Kha.Anh Võ Đông có
nhiệm vụ chở anh Kha về địa bàn lõm theo kế hoạch. Từ địa bàn lõm
anh Kha sẽ được đội công tác hộ tống lên núi Truồi, nơi anh Lê Công
Cơ đang chờ. Cả ba người: chị Hoà – anh Cơ – anh Đông -- mỗi người
kể lại câu chuyện theo thực tế tiếp cận, cách nhìn và cảm nhận
riêng. Cái chết của người thanh niên, đội viên của công tác chỉ là
một phần của câu chuyện dài mà chị Hoà nói với tôi suốt cả buổi tối.
Câu chuyện dài về nhiều thế hệ trong một gia đình nội ngoại, đặc
biệt là quãng đời xanh trẻ của một thiếu nữ nông thôn đã trải nghiệm
qua hai cuộc kháng chiến. Hai câu thơ lục bát mà anh Kha đã dẫn
trích để đay nghiến, xỉ vả tôi chỉ là sự chín rụng tự nhiên sau buổi
tối ngồi nghe chuyện và nhìn ngắm sắc diện đổi thay theo từng đoạn
kể trên khuôn mặt người phụ nữ đã tham dự, đã gắn bó, đã cống hiến
tất cả tuổi thanh xuân của mình cho khát vọng Độc lập -- Thống nhất
của đất nước và cho một thế giới ngày mai mộng mị.
Nụ cười
là của nỗi đau
Nước mắt
là của mai sau thiên đường.
Hai câu lục bát là một ký hoạ
chân dung của chị Hoà qua mắt nhìn của tôi vào buổi chiều tối bên
cạnh con sông Truồi. Con sông đã tiếp nhận đã hoà tan quá nhiều máu
và nước mắt của không biết bao nhiêu con người ở hai bên bờ sông
Truồi và của không ít những đứa con của nhiều miền đất nước trong
suốt chiều dàì lịch sử mở mang, xây dựng và giữ gìn bảo vệ đất nước.
Người chiến sĩ thuộc đội công tác đã bị thương rồi chết trong chuyến
đón hụt anh Ngô Kha là một thanh niên sinh ra và lớn lên ở Hà Nội,
là đứa cháu ngoại của Huế chứ không phải là học trò của anh Kha như
anh đã nghĩ tưởng. Một trong những điều trăn trối của người chiến sĩ
trong vòng tay đồng đội trước khi nhắm mắt là anh ân hận không còn
dịp vào Huế để tìm về, để thăm ngắm ngôi nhà rường với bàn thờ tổ
tiên ông bà, với vườn tược cây cối, với những con đường, những ngôi
trường, những chiếc cầu, những chùa miếu lăng tẩm hai bên bờ con
sông mà mặc dù xa cách mấy chục năm vẫn còn thơm ngát trong ký ức
của người phụ nữ đã sinh ra anh.
Tôi biết khi nhìn ngắm bức chân
dung này, anh Ngô Kha chẳng có cảm nhận nào trái ngược với những
rung động của tôi. Việc xỉ vả đay nghiến tôi khi nhắc lại hai câu
thơ lục bát chỉ là một cái cớ. Tuy nhiên nó là một cái cớ ít gần với
“hiện tượng” nhất trong số rất nhiều những cái cớ đầy rẫy trong bức
thư anh viết cho tôi. Tôi đọc thuộc lòng cái thư của anh mỗi khi có
dịp trong những ngày đi làm lực lượng thứ ba ở Sàigòn. Tôi đã gặm
nhấm những đay nghiến và xỉ vả ấy. Cho rằng những đay nghiến xỉ vả
ấy là những cái cớ là chưa thành thật thẳng thắn nếu nhìn vấn đề
theo một cách khác. Trong chừng mực nào đó tôi rất xứng đáng nhận
nhiều hơn nữa những đay nghiến xỉ vả không chỉ của một anh Ngô Kha.
Những ngày lặn lội đi làm lực lượng thứ ba ở Saigòn tôi học được một
triết lí, một biện chứng thâm trầm từ một thành ngữ dân gian thịnh
hành ở Nam bộ: ---- Zậy mà không phải Zậy.
---- Anh Kha ơi! không phải vậy – mà
vậy, phải không anh?
Thế đó, anh Ngô Kha đã không
lên núi theo lời mời của Thành uỷ. Anh ở lại, bị bắt và bị giết mấy
ngày sau khi hiệp định Paris được công bố. Cấi chết đối với anh hình
như là một tất yếu. Anh biết thế nào rồi cũng xảy ra. Anh đã khiếp
sợ, nhưng đồng thời anh không né tránh, trốn chạy. Có thể nói anh đã
tiếp cận với nó từng giây từng phút, và anh đã tiếp nhận nó như một
định mệnh. Thậm chí như trong thư anh đã viết cho tôi rằng anh có
cả” một tự do để chọn lựa”. Và,” Liên Thành nó giết anh lúc
bây giờ là hợp lí và dễ coi hơn”.
Phần tôi, tôi đã hình dung được
chiều hướng phát triển phần đời còn lại của anh sau cái đêm chúng
tôi trò chuyện ở An Cựu. Do vậy mà tôi đã không ngỡ ngàng khi được
tin chúng trút lên đời anh nỗi căm thù điên dại. Tôi đã không ngỡ
ngàng, nhưng tôi đã choáng váng và nỗi đau thương mất mát thì mỗi
lúc mỗi sâu nặng và gia tăng sau khi biết đích xác là anh không còn
nữa.
Tôi trở lại Huế một tháng hơn
sau khi thành phố thay ngôi đổi chủ. Anh em bạn bè, bà con thân
thuộc của tôi một số thì hăm hở bước nhanh chân, góp vội tay vào con
đường và vận hội mới. Một số khác thì tả tơi tan tác như những con
chim nhỏ trước cơn bảo dữ. Nhiều lúc tôi một mình ngó tới ngó lui,
ngó qua ngó lại, quanh quẩn ra vào như một kẻ lạc loài, một kẻ bị
lưu đày trên cái mảnh đất mà mình đã góp phần dành lại được, giữa
một bối cảnh ngột ngạt rã rời tăm tối khổ đau và vô vọng mà chính
mình đã tiếp tay. Ở đâu tôi cũng bắt gặp anh Kha cả. Những gì anh
nói với tôi trong đêm cuối cùng của chúng tôi ở An Cựu, những gì anh
viết thêm trên những tờ giấy gói trà Tam Hỷ và bao hương tôi nhận
được từ Sàigòn mấy ngày sau khi anh bị bắt cứ trở đi trở lại trong
tâm thức tôi như một cuộn băng quay vòng, quay vòng, không có khởi
đầu và cũng không có kết thúc suốt hơn hai chục năm trời. Trong hơn
hai chục năm ấy nhiều lúc tôi đã nghĩ là sự lựa chọn đầy tính cách
bi kịch của anh xem ra lại là một hành động chẳng đặng đừng. Như thế
mà lại là hay. Như thế mà lại là yên.
Cái chết của Ngô Kha mãi cho
đến thời điểm này, chưa có một thông tin nào bảo đảm sự chính xác
mười phần.
Có người bảo là anh bị dánh vào
đầu bởi một cái búa. Tên đặc vụ tay chân của Liên Thành nói là “bửa
cái đầu của thằng trí thức xem thử nó có gì khác với những cái đầu
mà y đã từng bửa trong những cơn nóng giận suốt cả cuộc đời làm nghề
chống Cọng”.
Thông tin thứ hai mô tả khúc
cuối của vở kịch đẫm máu mà tụi Liên Thành đã dàn dựng: “ Ngô Kha bị
đánh nhừ tử từ nhiều phía bởi bốn năm tên đặc vụ. Tóc tai, mặt mũi,
tay chân, áo quần tả tơi bê bết máu. Anh nửa tỉnh nửa mê, chúng đem
đặt anh nằm ngửa nửa trong nửa ngoài trên sàn một chiếc xe jeep lùn
của quân đội Mỹ, hai chân dang ra và bị cột chặt vào thân ghế, đầu
rơi thòng gần mặt đất, hai tay thì buông thỏng, thỉnh thoảng chới
với như cố nắm víu một cái gì. Tài xế được lệnh lái xe theo một kỹ
năng đặc biệt. Đoạn đường từ một ngôi nhà dành riêng (của ty cảnh
sát) tại khu An Lăng đến cánh đồng An Cựu lồi lõm mấp mô. Xe chạy
lúc nhanh lúc chậm, lúc đột ngột dừng lại, lúc chồm tới bất thình
lình. Cái đầu của nạn nhân thỉnh thoàng va đập bì bộp vào mặt đường.
Cái chết không thể đến nhanh. Cái chết đến từ từ để cho sự đau đớn
đạt đến đỉnh điểm và kéo dài bất tận…”. Tên Liên Thành nói với đám
tay chân của nó: “Để cho cái ông thầy ăn cơm Quốc gia thờ ma Cọng
sản này nếm trọn, nếm đủ thế nào là kẻ sĩ, là trí thức mà ông đã rao
giảng không biết mệt mỏi cho đám học trò hết năm này đến năm khác.
Với bọn Cọng sản thì không có chuyện hoà bình, hoà giải hoà hợp gì
hết. Chỉ có cái chết mà thôi; bọn chúng chết hay chúng ta chết.”
Thế đó, đối với Liên Thành –
một người Quốc gia – thì anh Ngô Kha là kẻ tiếp tay cho Cọng sản, mà
đã tiếp tay hay Cọng Sản thì chỉ có giết mà thôi. Và giết thế nào
cho xứng đáng với những tội lỗi, những rắc rối mà anh đã gây ra cho
chúng.
Còn đối với Ngô Kha thì anh đã
có một tự do để chọn lựa: Chết dưới tay người Quốc gia để khỏi bi
giết bởi những người Cọng sản mà có lúc anh đã đi cùng trong cuộc
hành trình giành lại Đất nước. “Để cho Liên Thành nó giết Moi
thì thuận lí và dể coi hơn…”
|