LTS: Bài góp ý này được gọi là muộn. Thực tế, tất cả những góp ý ngay sau khi sự việc đã xảy ra, cho dù thời sự còn nóng hổi, vẫn là muộn. Nhưng xét về tính trường tồn của văn hóa và triết học, không có một góp ý nào gọi là muộn cả, nhất là khi những nhân vật trong cuộc hiện vẫn còn đang sống nhãn tiền. Sự đóng góp, bàn cãi, ý kiến,.. về đề tài này sẽ vẫn là một đề tài mở, cho tất cả những ai muốn tham dự. (SH)
Giáo Sư Dương Ngọc Dũng với vai trò hướng dẫn viên du lịch đã trả lời Tổng Thống Obama trong dịp thăm viếng chùa Ngọc Hoàng thuộc TP Hồ Chí Minh, theo G.S. Dũng chỉ có ba câu hỏi trực tiếp, xin tóm lược như sau:
1- Lịch sử Chùa Ngọc Hoàng,
2- Ý nghĩa của ba cây nhang.
3- Ý nghĩa của Phật Thích Ca.
Câu hỏi thứ nhất dược trả lời là: Ngôi chùa theo phái Hoa tông, xây dựng năm 1894.
Câu hỏi thứ hai vì có thể hiểu theo hai cách nên tôi xin chép lại nguyên văn (Web. Zing.vn) ghi chép lời GS Dũng: “Khi đó Tổng thống hỏi tôi ý nghĩa của ba cây nhang. Tôi nói: Nhang là tượng trưng cho tinh, khí và thần. Phải giữ lửa liên tục như là nguồn sống, do đó, đền chùa thường phải đốt nhang cả ngày”. Đây là lời kể lại trực tiếp từ GS Dũng bằng tiếng Việt, (không có bản Anh ngữ), nên tôi hiểu theo hai nghĩa: 1- Ý nghĩa của ba cây nhang; 2- Nhang tượng trưng cho điều gì? Và Tại sao phải giữ lửa liên tục như là nguồn sống?
Tổng Thống Obama thăm chùa Ngọc Hoàng
Câu hỏi của TT Obama hoàn toàn mang tính cách triết học Đông phương. Theo GS Dũng, chùa Ngọc Hoàng theo phái Hoa Tông, (thờ tam giáo Phật, Lão, Khổng), với tên Chùa Ngọc Hoàng hẳn là có tôn tượng Ngọc Hoàng Thượng Đế, bên cạnh Thái Thượng Lão Quân (Lão Tử). Tôi cũng xin ghi chú thêm chùa Tiểu thừa Phật giáo chỉ có Tượng Phật. Ngoài Bắc các chùa cổ có rất nhiều tượng, trong đó một số chùa còn có cả tượng Ngọc Hoàng Thượng Đế nhưng cùng để trên một bàn thờ, thờ Phật và chư vị bồ tát. Những làng chuộng văn học còn có cả Văn Chỉ, Hà Nội thì có Văn Miếu để riêng thờ Đức Khổng Tử. Trong cuốn “Thiền Học Trần Thái Tông” GS Nguyễn Đăng Thục có trích dẫn hai câu thơ của Nhà Vua:
Vị minh nhân vọng phân tam giáo,
Liễu đắc đồng để ngộ nhất tâm.
(Người không biết mới chia ra tam giáo; nếu hiểu được “ đồng” thì chỉ có một tâm).
Trong sách “Tính Mệnh Khuê Chỉ, Thuật Tu Tiên của Đạo Lão” bản dịch của Bác Sĩ Nguyễn Văn Thọ, định danh (tam giáo) theo phái tu tiên được gọi là “Nho, Thích, Đạo”. Doãn Chân Nhân là Đạo Sư đã phân tích, trung hòa, kết hợp làm một (hỗn nhất) để đưa tam giáo về chỗ “Đồng quy nhi thù đồ”.
Xin ghi chú thêm rằng lịch sử Trung Quốc về chiến tranh tôn giáo giữa Phật và Lão (dù rất hạn hẹp) chỉ xảy ra thời Khưu Xứ Cơ, vào cuối thời Tống. Đến thời Nguyên, Minh thì về trong cách hành trì có thể phân biệt tăng (Phật), đạo sĩ (Lão), nhưng căn bản về lý để tu hành thì khó phân biệt. Đệ tử của Doãn Chơn Nhơn là Cao Hoàng khi luận về Tam Giáo có viết:
“Thiên Hạ vô nhị Đạo, Thánh Nhân vô nhị tâm.”
(Người trần thế không hai Đạo, thánh nhân không hai tâm)
GS Dũng chỉ nói “Ý nghĩa ba cây nhang”, tôi tạm dịch tiếng Anh là “Meaning of THREE INCENSE STICKS”; nhưng có lẽ câu hỏi của TT Obama là “Meaning of the three WORKSHIP INCENSE STICKS” vì lý do còn có phần giải thích thêm của GS Dũng “phải giữ lửa liên tục như là nguồn sống”… Để trả lời chính xác cho câu hỏi của Tổng Thống Obama liên quan đến ba nén nhang thiết tưởng phải truy tìm nguồn cội trong các sách kinh điển còn lưu lại của tam giáo Phật, Lão, Khổng.
Về Kinh Điển Phật Giáo: Người lên chùa, dù Đại hay Tiểu thừa, khi tụng niệm đều có phần “NIỆM HƯƠNG” hay trong bản Kinh tiếng Việt là “TỤNG KINH LỄ BÁI” và câu niệm tụng như sau: “Đệ tử dâng hương cúng dường Tam Bảo: Giới hương, định hương, huệ hương, giải thoát, giải thoát tri kiến hương”. Câu Kinh hàm chứa hai phần:
1- Phần hữu hình (hay tích môn) tượng trưng cho “Tam Bảo” (Phật, Pháp, Tăng), đó cũng là ý nghĩa của chữ “BA”. Tôi xin mở ngoặc viện dẫn rằng, Triết học Đông phương có sự viên dung giữa lý và sự, (lý sự viên dung trong Kinh Hoa Nghiêm); hoặc nữa “Tri hành hiệp nhất” của Vương Dương Minh. Một thí dụ rõ nét nhất là khi nào thì lễ cha mẹ 2 lậy, khi nào thì 4 lậy? Theo Khổng giáo khi cha mẹ còn sống, con cái phải nhớ công ơn DƯỠNG DỤC nên lậy 2 lậy. Cha mẹ đã chết thì nhớ công ơn “SINH THÀNH DƯỠNG DỤC” nên lễ trước bàn thờ 4 lậy. Trước bàn thờ Phật, Phật tử lậy 3 lậy, tượng trưng cho Tam Bảo: “PHẬT PHÁP TĂNG”, và cũng đốt 3 cây nhang.
2- Phần bản thể (bản môn hay tánh) trong niệm hương gồm năm yếu tố: Giới (1), định (2), huệ (3), giải thoát (4) và giải thoát tri kiến (5). Theo kinh Phật giáo thì “giới, định, huệ” là phương pháp “phá mê khai ngộ” và cũng là một loại quan hệ nhân quả. Nén hương thứ nhất được gọi là “giới hương” tức là trước mặt tượng Phật biểu đạt lòng quyết tâm của mình, từ bỏ thói quen xấu và ý nghĩ xằng bậy của mình. Nén hương thứ hai được gọi là “định hương” là có ý hy vọng đối với bất kỳ sự việc nào xảy ra thì bản thân cũng có thể tĩnh được, bình tĩnh mà xử sự. Nén hương thứ ba được gọi là “huệ hương” (hay “tuệ hương”) là có ý khẩn cầu bản thân có được trí tuệ, khai ngộ mà gặp được Phật tâm. (xin đọc thêm Văn Hóa Thần Truyền)

Những làng thôn Việt Nam tôi chưa hề thấy có đền thờ nào chỉ thờ riêng Lão Tử hay riêng Ngọc Hoàng Thượng Đế để tìm tính cách xác tín theo niềm tin Việt Nam qua kinh sách hay phương tiện hành trì trong làng thôn, miếu mạo để khẳng định “tinh, khí, thần” đúng như lời dẫn giải của GS Dũng (Dù là trước năm 1945). Cách đây khoảng 5 năm, vào một ngôi đền trong Vườn Tao Đàn, TP Hồ Chí Minh, tôi gặp Ông Từ coi đền, gốc người làng Cổ Lễ , Nam Định, tôi có hỏi ông về các bài khấn… Ông cho tôi xem một bản chép tay (chữ Quốc ngữ chứ không phải chữ Hán) dù lời khấn tụng chữ Hán như “hữu danh vô vị, hư vị vô danh…”, nhưng tuyệt đối không hàm chứa ý niệm nào về “tinh, khí , thần”.
Khi đọc Web Zing.vn, tôi đã muốn góp ý ngay, nhưng khi nghĩ đến tuổi đời “bát thập bất tri giả”, ở tuổi bát thập, trí nhớ lãng đãng thì nên xa lánh chuyện thị phi nhân thế! Rồi trong cuối tháng sáu vừa qua (2016), sự kiện Đức Đạt Lai Lạt Ma thăm Mỹ Quốc theo lời mời của các tín đồ Phật Giáo, tôi đã kính cẩn và cảm phục khi đọc xong bài thuyết pháp của Ngài đăng trên báo hải ngoại; rồi tiếp theo là sự kiện tiếp đón Đức Đạt Lai Lạt Ma tại White House, đề bài bàn luận giữa Tổng Thống Obama và Lạt Ma là: “Trung Đạo Phật Giáo”, khiến tôi giật mình (Báo Người Việt vùng Nam California đăng tin). Trung Đạo trong Phật Giáo là một vấn đề rất trừu tượng, quá cao siêu rải rác trong nhiều Bộ Kinh Phật, nhất là Kinh Đại Bát Niết Bàn và Trung Quán Luận. Nhiều vị cao tăng, tu hành cả đời cũng không dễ gì thuyết minh. (Xin xem thêm phần ghi chú ở cuối bài viết) Tôi nhớ Tiến sĩ Triết học Trần Công Tiến, (cựu GS triết trước năm 1975) với luận án “Hư Vô Luận” (Nihilism) Đại học Montreal, khi viết báo luận bàn về Phật Giáo cũng hoàn toàn lầm lẫn khẳng định rằng Trung Đạo Phật giáo cũng tương tự như Trung Dung của Khổng Giáo! Một lầm lẫn quá lớn lao của một Giáo Sư Triết học có học vị tiến sĩ…Liên quan đến vấn đề triết học, nhất là Triết học Đông phương không mang ý nghĩa thời gian tính. Vì vậy tôi cần phải lên tiếng và xin góp ý.
Với đề tài thảo luận “Trung Đạo”, thay vì vấn đề chính trị như Trung Quốc phản đối um xùm, tôi khẳng định rằng TT Obama có một kiến thức uyên bác về Triết học Phật giáo. Chính vì vậy mà khi nghe câu trả lời của GS Dũng TT đã không tán thành ý kiến “tinh, khí, thần”. Tôi xin viện dẫn ba lý do để xác quyết ý tưởng “không đồng ý” của TT.
1- Nghe xong câu trả lời của GS Dũng là TT Obama rời chân khỏi ngôi chùa Ngọc Hoàng ngay, dù rằng Tòa Đại sứ Mỹ đã mất quá nhiều thời gian và có ghi rõ vào chương trình thăm viếng, nhưng vỏn vẹn có 10 phút!
2- Hai vị tổng thống tiền nhiệm của Obama là Clinton và W Bush (Bush Con) khi về hưu đã theo một lối sống khác xa với các TT trước kia. Cựu TT Clinton ăn chay, học thiền từ vị Lạt Ma Tây Tạng, báo chí Mỹ đã xác định ăn chay để chữa trị bịnh tim và bịnh đã được chữa trị trọn vẹn. Tổng Thống W Bush khi về hưu đã hoàn toàn sống ẩn dật, nhất định không xuất hiện trước báo chí và công chúng trong suốt nhiều năm và chỉ xuất hiện mới đây khi phải vận động tranh cử cho người em. Cựu TT W Bush không trả lời báo chí, nhưng vẫn thường gặp TT Obama, và trong các cuộc tiếp xúc này cuộc sống “xuất thế hành đạo” của ông chắc chắn TT Obama được nghe tường tận, nhưng ngài không loạn ngôn công bố chuyện của người trước công chúng! ( Mới đây theo dõi dư luận trong nước, tôi cũng nhìn thấy hình ảnh Cựu Thủ Tướng Nguyễn Tấn Dũng khi hưu trí cũng dành nhiều thì giờ thăm viếng chùa chiền miền Trung).
3- Lục Tổ Huệ Năng, Phật Sử Trung Hoa ghi chép là người Lĩnh Nam, rất nhiều bài viết sau này xác nhận Lĩnh Nam là người Việt Nam. Huệ Năng được văn học Đài Loan nói là người Tầu, nhưng vẫn xác nhận quê ngài ở Lĩnh Nam so sánh ngài với Lão Tử, Khổng Tử, Mạnh Tử, Trang Tử…: “Hui Nang is assurely one of the superlative geniuses…He belongs to the company of Lao Tsu, Conficius, Mencius and Chuang Tsu” (John W.C.H. Wu, the Golden Age of Zen)… Nếu quý vị vào bookstore của Đại Học UCLA và USC, Nam California, khu bán sách Triết Học Đông Phương thì một nửa sách ở đây là của tác giả Thích Nhất Hạnh. TT Obama lên Chùa là muốn tìm minh sư học Thiền Việt Nam, giống như hai vị tiền nhiệm.
Nếu trong câu hỏi của TT có chữ “ WORKSHIP INCENSE ” , đối với một hành giả Phật giáo để trả lời trọn vẹn còn cần phải giải thích cả BÁT NHANG gồm toàn thể ý nghĩa HƯƠNG NHANG trong phần Kinh Hương Tán:
Lư hương xạ nhiệt, Pháp giới mông huân Chư Phật Hải hội tất diêu văn, Tùy xứ kiết tường vân, Thành ý phương ân Chư Phật hiện toàn thân… |
(Lò hương vừa bén chiên đàn, Khắp trong cõi pháp Đạo tràng thơm thay Hải hội Chư Phật đều hay, Theo chỗ dâng kết đài mây trong lành Ân cần giải tỏ lòng thành Toàn thân Chư Phật hiện hành độ cho… |
Tôi rất tiếc rằng GS Dũng đã để mất một cơ hội đáng giá vì rằng nếu GS giảng giải rõ ràng về bản thể “Ngũ Vị Hương” và bài Kinh gắn kết giữa người lễ lạy thành ý và Hải Hội Chư Phật … Rồi theo ý Kinh, hỏi thẳng bản thể của Obama và Tượng Phật có liên hệ gì thì có lẽ hay hơn là giảng giải lằng nhằng về “Ý nghĩa Phật Thích Ca” một điều mà TT Obama đã biết từ lâu khi ngài từng đón nhận Tượng Phật do Cộng Đồng Phật Giáo Mỹ trao tặng. Theo tôi nghĩ có lẽ là một giáo sư môn Tôn Giáo Học, quá chú trọng đến tinh thần nhị nguyên của Triết học Tây phương, GS Dũng chỉ nghĩ đến tôn giáo Tin Lành của người đang muốn niệm hương mà quên cả căn bản của Đạo Học Đông Phương là “Thiên hạ vô nhị Đạo” rồi quá động tâm “vọng phân đủ thứ tôn giáo linh tinh”
Cũng trong câu trả lời, GS Dương Ngọc Dũng còn khẳng định “(Tinh , khí thần) phải giữ liên tục như nguồn sống, do đó, đền chùa thường phải đốt nhang cả ngày.” Câu nói này khiến tôi nhớ lại một câu ngạn ngữ Pháp văn ghi trong cổ sử La & Hy: “Feu eteint, c’est famille eteinte” (lửa tắt là gia đình tàn tạ) mà tôi đã học thuở ấu thời! Có phải GS Dũng đang đem ngọn lửa cổ La Mã, Hy Lạp đã tắt ngúm từ lâu vào Tam Giáo Việt hay không? Tôi e rằng có sự lầm lẫn trong cổ sử!
Muốn biết đúng sai của ý tưởng này quý vị cứ lên chùa hỏi tăng, đến đền hỏi các ông từ là biết. Xin lưu ý GS Dũng về tinh thần vô chấp của Phật Giáo, nhang đèn chỉ hình tướng (Tích môn), bản thể mới là quan trọng, Phật cũng còn là Không nữa là nhang đèn! GS Dũng đã đồng nhất hóa Tam Giáo với Đạo của phái “Bái Hỏa” Ấn Độ cùng thời Đức Phật Thích Ca chỉ riêng thờ Thần Lửa…(Xin xem thêm “Đường Xưa Mây Trắng” Của HT Thích Nhất Hạnh về lập luận của Phái Bái Hỏa).
Trong Đạo Đức Kinh, Lão Tử nhấn mạnh “Đạo nói ra được thì chẳng phải Đạo (thường); cho nên hành giả theo Đạo Lão luôn luôn phân biệt phần HIỂN và phần MẬT. Đạo Đức Kinh hầu như không nhắc đến TINH KHÍ THẦN mà nhắc nhiều đến KINH DỊCH, chỉ có người TU TIÊN mới theo cách luyện phần Mật (của Tổ Sư Trương Tam Phong) mà ngày nay còn nhắc nhiều đến Khí Công Tâm Pháp, Thái Cực Quyền…Như vậy đứng trước bàn thờ Phật, thắp ba nén nhang, nói Tinh Khí Thần thì có khác gì đứng trước Tượng Chúa Jesus mà khấn “Mô Phật”.
Đến đây thì tôi khẳng định rằng GS Dũng đã không thấu triệt Tam Giáo. Trong trường hợp “Không Biết Câu Trả Lời”, người hành giả Tam Giáo đều tìm ra ngay lời Giáo Chủ dạy. Với Khổng tử thì câu trả lời nằm gọn trong luận ngữ: "Tri vi tri, bất tri vi bất tri, thị tri giã” (Biết thì nói là biết, không biết thì nói là không biết, thế mới là biết vậy). Đối với Lão Tử thì hiển nhiên Đạo Đức Kinh ghi rõ: “Tri giả bất ngôn, ngôn giả bất tri” (Biết thì không nói mà nói là chẳng biết đâu?) Hoặc theo lời Phật: “Trong 49 năm ta chẳng nói lời gì!”… Nên hành xử như vậy chứ không nên phỏng đoán giả định như thầy bói!
Tôi cũng xin đặt thêm một câu hỏi để chúng ta cùng suy nghĩ và tự trả lời: Một nguyên thủ quốc gia giầu mạnh nhất hành tinh, khi xuất ngoại, muốn viếng một nơi thờ phượng và muốn biết một nền triết học cổ xưa vững chắc còn lưu truyền đủ chống chọi ngoại xâm trên 2.000 năm, thế mà chỉ diễn ra trong mười phút, thực có đáng cho chúng ta hãnh diện hay không? Hiển nhiên là không phải vô tình, hời hợt mà TT Obama đọc hai câu “Tuyên Ngôn Độc lập đầu tiên” của Lịch Sử Việt Nam đã vang rền trên sông Như Nguyệt cả ngàn năm trước:
"Nam Quốc Sơn Hà Nam Đế cư,
Tuyệt nhiên định phận tại Thiên Thư”.
Cuộc viếng thăm có tính cách lịch sử của Tổng Thơ Ký Liên Hiệp Quốc tới Văn Miếu Hanoi, giờ này văn bản vẫn còn nằm trong văn khố LHQ, trong dịp Văn Miếu được công nhận là Di Sản Văn Hóa Thế giới, Ông Kofi Annan đã ca tụng hết lời, chắc chắn chúng ta không thể quên sự đóng góp của hướng dẫn viên (qua thông dịch). Các chính trị gia Mỹ hiện thời đang muốn lập giải Hòa Bình Thế giới mang tên Trần Nhân Tôn, TT Obama muốn tìm hiểu Tam Giáo mà Nhà Trần đã áp dụng lâu đời trên quê hương ta và đã ba lần đẩy lui Quân Nguyên, một chiến công chưa từng xảy ra khi vó ngựa Mông Cổ lấn lướt trải dài suốt Đông Tây, hiển nhiên là chuyện thường tình!
Tôi cũng xin nói thêm rằng trước khi đọc bài viết đăng trên Zing.vn, tôi đã đọc sách của GS Dương Ngọc Dũng viết cùng Lê Anh Minh cuốn “Kinh Dịch, Cấu Trúc Tư Tưởng Trung Quốc”. Rất tiếc rằng Kinh dịch với độn quẻ và bói toán không phải là phần “hành đạo” của tôi. Tôi cũng đã để mắt tới “Kinh Dịch, Đạo Của Người Quân Tử” của Nguyễn Hiến Lê, tôi rất vui và thấy rằng GS Dũng đã có thêm rất nhiều tư tưởng mới trích dẫn từ các tác giả Anh & Mỹ.
Sau cùng tôi có câu hỏi thẳng GS Dũng: “Khi được mời hướng dẫn TT Obama, Ông có sửa soạn kỹ càng trước không?” Tại sao TT lại đi thăm Chùa Hoa Tông? Nếu trả lời theo thông tục rằng TT muốn biết về Ba Tầu chứ không biết về văn hóa Việt Nam thì quả thật là ấu trĩ! Theo tôi, việc TT thăm chùa Ngọc Hoàng thờ Tam Giáo là muốn tìm hiểu một nền Văn Hóa cổ Việt Nam vì thờ Tam Giáo mà có một nền minh triết dũng mạnh đủ chống chọi với giặc Tầu hùng mạnh và tàn bạo suốt vài ngàn năm lịch sử! (Lưu ý rằng trong TP Hồ Chí Minh, người Việt chỉ có các chùa Tiểu Thừa hay Đại thừa, các miếu thờ của phái Tam Tông Miếu quá nhỏ). Câu trả lời đầu tiên của GS Dũng “Chùa Hoa Tông” cũng khiến cho TT Obama thất vọng. Nếu đã sửa soạn và có suy nghĩ chín chắn trả lời rằng : Đây là một ngôi chùa thuộc phái Tam Tông Miếu, thờ Tam Giáo, (thay vì “CHINESE BUDDHIST TEMPLE” như câu trả lời) thì có lẽ không đến nỗi diễn ra trong mười phút.
Trong cuộc đón tiếp TT Obama, GS Dũng dường như không sửa soạn gì trước cả, GS tự coi như kiến thức dạy học trò Việt Nam trong trường Đại Học đủ hướng dẫn TT rồi! Đã từng theo học ở Mỹ, nhưng GS đã quá coi thường kiến thức triết học của TT, thật là điều đáng tiếc cho một người tự nhận là Triết Gia Việt Nam! Nếu Ông chịu khó sửa soạn, nếu ông “tri kỷ, tri bỉ” thì biết đâu biến cố vừa qua chả giống như cuộc tiếp xúc giữa “Lương Vũ Đế và Bồ Đề Đạt Ma”, cũng chỉ có 3 câu hỏi và ba câu trả lời đầy Thiền Vị và cũng đầy tẻ lạnh, nhưng dư âm còn rúng động thiền giả khắp năm châu đến muôn đời sau!
Đến đây thì phần bình luận của tôi trong vấn đề đối thoại giữa TT Obama và GS Dũng đã tạm xong, trong bài này tôi không hề viết về diệu lý của Tinh, Khí Thần. GS Dũng với khả năng thấu triệt được Kinh Dịch, tất nhiên đã nghiên cứu sâu sa về Huyền Môn, Đạo Gia, … mà sách vở thì thiên kinh, vạn cuốn, mong rằng bài viết này đến tay Giáo Sư (tôi đang sống ở Nam California) và được nghe Giáo Sư chỉ dạy tường tận về Tinh, Khí Thần liên hệ đến việc đốt 3 cây nhang, và cũng mong sự góp ý thêm của chư vị độc giả hữu duyên hay vô duyên đã đọc bài góp ý này.Nguyễn Quốc Súy
GHI CHÚ
1-Kinh Đại Bát Niết Bàn, luận về Trung Đạo như sau : “Kiến nhất thiết KHÔNG, bất kiến BẤT KHÔNG, bất danh Trung Đạo; nãi chí kiến nhất thiết VÔ NGÃ, bất kiến NGÃ GIẢ, bất danh Trung Đạo, Trung Đạo giả, danh vi PHẬT TÁNH”.
(Thấy cái KHÔNG mà không thấy BẤT KHÔNG chưa gọi là Trung Đạo. Thấy cái VÔ NGÃ mà chẳng thấy NGÃ cũng chưa thể nhập Trung Đạo; Trung Đạo ấy chính là PHẬT TÁNH).
2- Lý giải Đại Thừa, muốn hiểu Trung Đạo hành giả thường quán:
Hữu Vô,
Phi hữu, phi vô,
Diệc hữu, diệc vô,
Phi phi hữu, phi phi vô
Chân lý, nguyên lý vũ trụ cũng như thật, như giả, vì vậy:
Nhất thiết thực, nhất thiết phi thực,
Cập nhất thiết thực, diệc phi thực,
Nhất thiết phi thực phi bất thực,
Thị danh chi pháp chư thực tướng.
Hiểu được Trung Đạo là đã hiểu được diệu lý cao siêu nhất PHẬT TÁNH. TT Obama và Đức Đạt Lai Lạt Ma đã luận bàn về vấn đề này.