-469-
Khai quật Trà-kiệu. -
Một phần lớn các bộ phận tạo thành bộ sưu tập của Bảo tàng Chăm Tourane và trong số này, những phần đẹp nhất, đến từ một địa điểm đã biết, tọa lạc chưa đầy 30 km về phía nam của thành phố này, theo đường chim bay, trên con đường dẫn đến gần đài vòng Mỹ Sơn. Địa điểm này nổi bật nhờ sự hiện diện dấu vết của một tòa thành, hai bức tường trong số đó được vẽ ra trên bản đồ của Sở Địa lý. Được chiếm đóng bởi một nhóm làng mạc có tên Trà-Kiệu, nó đã được ông H. Parmentier đến thăm khi ông thiết lập cuộc kiểm kê các di tích Chăm An Nam (1). Những phần còn lại nằm rải rác trên bề mặt đất được ghép lại với những mảnh đã được trưng bày ở Tourane trong khu vườn, nơi Bảo tàng Chăm sẽ được xây dựng sau này. Nhưng các bản dịch của các văn bản cổ và đặc biệt những giao lưu với du khách Trung Quốc đã thu hút sự chú ý trở lại địa điểm này. Sau một nghiên cứu trong đó ông Pelliot, vào năm 1904 (2), được dẫn đến định vị thủ đô Chăm ở Quảng-nam, Ông Aurousseau, trong một nghiên cứu phê bình về một tác phẩm của ông G. Maspero và bổ sung nó bằng các bản dịch mới (3), xác định vị trí có thể xảy ra của thủ đô trên địa điểm của thành Trà-kiệu, do đó sẽ là thủ phủ của chỉ huy Siang dưới thời Ch'in (thế kỷ thứ 3 trước Công nguyên), thủ đô của Siang-Lin dưới thời nhà Hán và là kinh đô. của Chămpa kể từ khi thành lập vương quốc này vào khoảng năm 192 sau Công nguyên cho đến năm 757, sau đó là từ năm 860 đến năm 982. Hiện nay, ký ức về Siňhapura không còn lưu lại ở Trà-kiệu ngoại trừ sự hiện diện của hai bức tường thành, và một số di tích rải rác được coi là quá không hoàn hảo để được vận chuyển đến Tourane, cuối cùng theo lời kể của những du khách đã đi qua đó ngay sau cuộc chinh phục và đã để lại câu chuyện về chuyến đi của họ (4). Chỉ những cuộc khai quật có phương pháp, được thực hiện ở những điểm được đánh giá là quan trọng, cùng với những nghiên cứu cẩn thận mới có thể xác minh sự tồn tại giả định của một di tích lịch sử quan trọng như vậy vào thời điểm này. M. Claeys được giao nhiệm vụ này vào tháng 6 năm 1927 và đó là bản tường trình của cuộc vận động nghiên cứu và khai quật đầu tiên này mà ông trình bày trong ghi chú sau đây.
----------
(1) H. Parmentier, Kiểm kê mô tả các di tích của người Chàm ở An Nam. T. I. (1909), tr. 288 sqq. ("được trích dẫn ở dạng viết tắt 1С-)
(2) P. Pelliot, Deux route de Chine en Inde. BEFEO., IV, 191.
(3) BEFEO., XIV, ix, pp. 8 ff.
(4) Cf . Ch. Lemîre, Tour du Monde, 1894. С Paris, Bulletin de Géographie historyque, t. XVII, 1902. Id., L'Anthropologie, t. III, 1892, p. 141.______
Cấu hình của địa điểm Trà-kiệu. Địa danh Trà-kiệu trình bày dưới khía cạnh của một tập hợp khá mạnh bao gồm một bộ năm ngôi làng; Chúng được phân bố xung quanh khu vực thành cổ, hai bức tường được biểu thị rõ ràng bằng hai bức tường đất nằm nghiêng: một bức được định hướng thẳng tắp từ Đông sang Tây, dài xấp xỉ 1,700 km, và bức tường còn lại nằm ở cuối phía đông của bức đầu, hướng về phía Bắc Tây-Bắc, dài khoảng 500 m. Về phía Bắc của bức tường đầu tiên, sau cánh đồng lúa rộng 300 m, có các gò đất khác nhau, một trong số đó khá lớn, tạo thành một ngọn đồi nhỏ với độ dốc rất lớn, cao từ 25 đến 30 mét so với đồng bằng xung quanh. Đó là ngọn đồi Bửu-châu, hiện được tôn lên bởi một nhà nguyện được dựng lên để tưởng nhớ cuộc kháng chiến thắng lợi của người Công giáo trước những cuộc đàn áp mà họ là đối tượng vào năm 1885 (gần 1.500 người Công giáo vẫn còn sống trong vùng). Cách đây 25 năm, С. Paris (?) đã mô tả trên đồi này mảnh vỡ cuối cùng của một tòa tháp đã hoàn toàn biến mất ngày nay.
--470--
Ở phía đông của ngọn đồi này và cách nó 200 mét, có một ngọn đồi thứ hai chỉ cao 9 mét: đó là nơi mà các phần chính của Bảo tàng Tourane đã được tìm thấy (pi. XXXVIII, sơ đồ chung, điểm A. và B). Ngoài hai độ cao này, có thể dễ dàng nhận ra một số điểm có vô số mảnh vỡ của gạch Chăm, nằm rải rác trên mặt đất, hoặc chất thành đống ở rìa hoa màu, gợi lên ký ức về một tòa nhà ở nơi này.
Mặt khác, phẩm chất đồng nhất và kích thước rộng rãi của những viên gạch Chăm luôn gây ra sự khâm phục của người An Nam, và ở nhiều điểm, các cuộc khai quật đã được thực hiện, một loại mỏ đá có khả năng thu hút sự chú ý.
Đối với các đồn canh của tòa thành, các đồn ở phía Bắc và phía Tây đã nhanh chóng được nhận ra. Bức tường phía Bắc bắt đầu từ phía Đông của đồi, để thuận tiện, chúng tôi sẽ gọi là điểm A, và chạy về phía Tây; nó dừng lại bên phải đồi Bửu-Châu, theo hướng tiếp tuyến về phía Bắc của nó, tiếp tục theo trục của nó, sau đó, sau khi hơi uốn cong về phía bên ngoài, nó đi rõ ràng về phía Tây, song song với hướng đầu tiên của nó. Chiều rộng trung bình của nó là 30 đến 35 mét. Nó hiện nay được trình bày dưới góc cạnh của một con đê đất, nền rộng, có độ dốc thoải, gần như hoàn toàn bị chiếm dụng bởi các ngôi nhà và chợ Trà-Kiệu-Thượng. Do đó, rất khó để theo dõi nó từ đầu đến cuối và đó có lẽ là lý do tại sao nó vẫn chưa được nhận ra. Các cuộc đào bới do cư dân thực hiện trong nhiều hoàn cảnh khác nhau dường như luôn mang đến những viên gạch Chăm, thường ở độ sâu nông. Khoảng cách trung bình ngăn cách trục của bức tường với đường lộ, gần như song song, thay đổi trong khoảng từ 40 đến 60 mét.
Ở phần phía Bắc của bức tường phía Tây là nhà thờ của một cơ quan truyền giáo Công giáo quan trọng.Thành lũy này không còn tồn tại về phía Nam, có một dòng chảy, chắc chắn là mương của nó, đã làm tách rời nó do lực xói mòn. Tại một điểm hơi lệch về phía nam của nhà thờ, một cuộc khai quật gần đây do cư dân thực hiện đã xác định được vị trí chính xác của một bức tường Chăm trong tình trạng tốt.
Về phía Nam, vị trí của thành được giới hạn rõ ràng bởi một đường đắp đất nằm nghiêng, dài, tạo thành bức tường thành. Trong khi ở phía tây, nó bị lạc trong một nhóm nhà ở, một loại ao tù, nơi nước đọng quanh năm, giới hạn nó ở đầu kia và ngăn cách nó với bức tường phía đông. Bắt đầu từ điểm đó. Phần cuối cùng của công sự của thành Chăm đi về phía Bắc-Tây-Bắc.
Một đền thờ tôn giáo được xây dựng ở cuối và nằm gần trục chính của thành. Không có dấu vết của đất trồi lên giữa điểm này và điểm A. Trong vùng này, mặt đất giảm nhẹ và có vẻ như có nguồn gốc từ phù sa.
Bắt đầu công việc khai quật. - Diện mạo chung của thành được tìm thấy như vậy, tuyên bố về kế hoạch chung đã được bắt đầu và việc khai quật được thực hiện ở một số điểm khác nhau, nỗ lực chính được dành cho gò đồi mà từ đó đã lấy đi những gì đẹp nhất còn lại. Gò này cao 9 m. xấp xỉ trên mức địa hình xung quanh. Đánh giá tối đa của nó là 12,75. Nó ảnh hưởng đến hình dạng thuôn dài theo hướng Tây Đông. Độ dốc của nó khá nhanh ở phía Bắc và phía Nam và nó kết thúc ở phía Đông con đê đất đánh dấu bức tường Chăm.
-- 471 —
Đỉnh của nó được đánh dấu bởi sự hiện diện của một cái miếu nhỏ, và theo lời kể của những chức sắc đáng tin cậy, miếu được nâng cao, là để xoa dịu linh hồn của các vị thần Chăm từ lâu được tôn thờ ở nơi này. Ngôi chùa nhỏ này nằm về phía Trà-kiêu-Tây 茶蕎西, bang Mậu-hoà 懋咊, huyện Duy-xuyên 潍川.
Tại điểm này, cần phải chọn nơi bắt đầu khai quật. Chúng ta nên tấn công từ dưới ngọn đồi hay đào ngay trên đỉnh của nó? Với một lượng mưa đáng kể của khu vực, và, vào thời Chăm Pa, vùng phụ cận sông Siao Yuan Houai, theo dấu tích nước dâng cao khi lũ lụt của Sông Ba-Rèn hiện tại, chúng tôi có thể nhận ra dấu tích nền của một đền đài, có vẻ như được nâng cao lên so với điểm thấp nhất, với độ cao ít nhất là 5 m. Mặt khác, lớp đất đắp di tích có thể có độ dày nhất định nên cần tiến hành theo từng khoảnh theo chiều ngang chừng 2 m từ đỉnh gò. Do đó, trên đường cong số 11, rãnh đầu tiên sẽ bị cắt. Hướng chung sẽ là hướng Đông Tây, để tiếp cận các tòa nhà có thể có ở bên cạnh lối vào chính của chúng.
Vào ngày 1 tháng 7, hai đội do đó được xếp vào các điểm này. Sự lựa chọn địa điểm thứ hai được xác định bởi sự hiện diện của một mảnh vỡ của một con sư tử được cưỡi bởi một hình nhân nhỏ, hình nhân này có vẻ như được M. Parmentier nhận ra và đưa đi. Một phần ba chịu trách nhiệm dọn dẹp mặt sau của một ngôi đền An Nam, nằm ở phía Đông và giữa dốc của gò, những di tích có thể chưa được làm xong ở đó. Một số mảnh chạm khắc thực sự đã được tìm thấy tại đây, bao gồm một mảnh đầu makara (*) của một mô hình rất lớn. Một nhóm tập dịch thứ hai được đặt ở phía bắc của gò đất, cách ngôi chùa nhỏ khoảng 45 mét, tại điểm B, ngay đường cong số 8. Nhiệm vụ của nhóm là dọn sạch các bụi rậm và các khóm tre, nơi che khuất một vài tảng đá chạm khắc có thể nhìn thấy ở giữa đám cỏ cây, sau đó tiếp cận gò đất theo một rãnh nước sâu sâu theo hướng bắc nam. Chúng ta sẽ xem cách những chiếc cuốc đầu tiên được đưa ra chính xác tại vị trí nền móng của một tòa nhà quan trọng, sự kiện này đã làm thay đổi các dự tính đầu tiên được đưa ra vào thời điểm này.
Khám phá đầu tiên. - Tại điểm A, ngày 5/7, đã làm được hai rãnh song song dài xấp xỉ 9 m và độ sâu thay đổi từ 1 đến 1,5 m. Lần lượt tìm thấy một khối đá có viền chạm, một góc tường, một đồng tiền xu. Ngày hôm đó, một giao thông hào theo hướng Bắc - Nam đã được khởi công. Trong khi làm việc, nhóm nghiên cứu từ phía Nam đã gặp phải một bức tường, sau đó các đường gờ mà họ nhanh chóng giải phóng ra, để lộ một phần đế có viền tuyệt đẹp (pi. XXXIX, a). Phần đế này, hoàn toàn bằng gạch điêu khắc, có hai mặt được sửa lại ở các góc vuông tương ứng là 5,70m đối với phần hướng Đông và 4,45m đối với mặt quay về hướng Nam. Nó được tạo thành từ một đáy bằng phẳng có chiều cao 0,40m của một thiết bị vẫn rất sạch và rất mỏng. Trên đế này là tám đồ đính kết kết thúc bằng hình dạng của các đường vòm được trang trí phần dưới nổi lên với những bông hoa cong ngược. Các trục của chúng cách nhau khoảng 1,35m. Những khối hỗ trợ các trục được cắt bằng các đường gờ hình vuông. Chúng ăn khớp rất chặt chẽ, về hình thức và kích thước, với những gì ở cơ sở của nhóm bên Khương-mĩ (1).
-----------
(1) С, t. I, p. 247.
(*) Makara là linh vật huyền thoại Ấn Độ, đầu rồng, mũi voi, miệng cá sấu, đuôi cá, biểu tượng cho thần sinh sản của sống Hằng. (chú thích của dịch giả)
Source: Pg 469:
Fouilles de TrÀ-kièu. —
Une grande partie des pièces constituant le fonds du Musée cham de Tourane et parmi celles-ci, les plus belles, provient d'un site connu, situé à moins de 30 km. au Sud de cette ville, à vol d'oiseau, sur la route qui conduit à proximité du cirque de Mỹ Sơn. Ce site est caractérisé par la présence des traces d'une citadelle, dont deux murailles sont indiquées sur les cartes du Service géographique. Occupé par un groupe de villages du nom de Trà-kiêu, il fut visité par M. H. Parmentier quand celui-ci établit l'inventaire des monuments chams de l'Annam (i). Les vestiges épars à la surface du sol furent réunis aux pièces déjà exposées à Tourane dans le jardin où devait s'élever plus tard le Musée cham. Mais des traductions de textes anciens et particulièrement de relations de voyageurs chinois devaient attirer à nouveau l'attention sur ce site. Après une étude où M. Pelliot, en 1904 (2), était amené à situer au Quâng-nam la capitale chame, M. Aurousseau, dans une étude critique d'un ouvrage de M. G.Maspero et complétant celui-ci par de nouvelles traductions (f), précisait l'emplacement probable de la capitale sur le site de la citadelle de Trà-kièu, qui aurait donc été capitale de la commanderie de Siang sous les Ts'in (IIIe siècle avant notre ère), capitale du Siang-Lin sous les Han et capitale du Champa depuis la fondation de ce royaume vers 192 A.D. jusqu'à 757, puis de 860 à 982. Actuellement, le souvenir de Siňhapura ne subsistait plus à Trà-kièu que par la présence de deux murailles de la citadelle, et par quelques vestiges épars jugés trop imparfaits pour être transportés à Tourane, enfin par les relations des voyageurs qui y étaient passés peu après la conquête et avaient laissé le récit de leur voyage (1). Seules des fouilles méthodiques, pratiquées aux points susceptibles de retenir l'attention, ainsi que des recherches attentives pouvaient vérifier l'existence présumée d'un emplacement historique aussi important en ce point. M. Claeys a été chargé de cette mission en juin 1927 et c'est le compte rendu de cette première campagne de recherches et de fouilles qu'il présente dans la note suivante.
Configuration du site de Trà-kiêu. Le site de Trà-kiêu se présente sous l'aspect d'une assez forte agglomération comprenant un ensemble de cinq villages ; ceux ci se répartissent autour de l'emplacement de l'ancienne citadelle, dont deux murailles sont nettement indiquées par deux levées de terre rectilignes : l'une strictement orientée de l'Est à l'Ouest, est d'une longueur de 1 km 700 environ, et l'autre située à l'extrémité Est de la première, et orientée vers le Nord-Nord-Ouest, est longue de 500 m environ. Au Nord de la première de ces murailles, après une largeur de rizières de 300 m. se trouvent différents monticules dont l'un, assez important, forme une petite colline aux pentes très abruptes, haute de 25 à 30 mètres au-dessus de la plaine environnante. C'est la colline de Bửu-châu, actuellement couronnée par une chapelle élevée en commémoration de la résistance victorieuse des catholiques aux persécutions dont ils furent l'objet en 1885 (près de 1500 catholiques habitent encore la région). Il y a vingt-cinq ans, С Paris décrivait sur ce mamelon les derniers débris d'une tour qui ont disparu complètement aujourd'hui. A l'Est de cette colline et à 200 mètres de celle-ci, se trouve un second monticule haut seulement de 9 mètres : c'est
----------
(1) H. Parmentier, Inventaire descriptif des monuments cams de l'Annam. T. I. {1909), p. 288 sqq. ("cité sous la forme abrégée 1С-)
(2) P. Pelliot, Deux itinéraires de Chine en Inde. BEFEO., IV, 191.
(3) BEFEO., XIV, ix, pp. 8 sqq.
(4) Cf. Ch. Lemîre, Tour du Monde, 1894. С Paris, Bulletin de Géographie historique, t. XVII, 1902. Id., L'Anthropologie, t. III, 1892, p. 141.
-- 470 —
là que furent trouvées les principales pièces du Musée de Tourane (pi. XXXVIII, plan général, points A. et B). En plus de ces deux élévations, il était facile de reconnaître certains points où de nombreux fragments de briques chames, soit épars à la surface du sol, soit entassés en bordure des cultures, laissaient supposer le souvenir d'un édifice en cet endroit.
D'autre part, les qualités d'homogénéité et aussi les dimensions généreuses des briques chames ont toujours provoqué l'envie des Annamites et, en bien des points, des fouilles avaient été pratiquées, sortes de carrières de briques susceptibles de retenir l'attention.
En ce qui concerne les remparts de la citadelle, ceux du Nord et de l'Ouest furent rapidement reconnus. La muraille du Nord commence à l'Est du mamelon, que, pour plus de commodité, nous désignerons sous le nom de point A, et se dirige vers l'Ouest ; elle cesse au droit de la colline de Bửu-Châu, tangentiellement au Nord de celle-ci, pour reprendre dans son axe, puis, après un léger fléchissement vers l'extérieur, elle se dirige franchement vers l'Ouest, parallèlement à sa première direction. Sa largeur moyenne est de 30 à 35 mètres. Elle se présente actuellement sous l'aspect d'une levée de terre, d'assise large, aux pentes douces, presque entièrement occupée par les maisons et le marché de Trà-kiêu-thượng. Il est donc difficile de la suivre de bout en bout et c'est pour cela sans doute qu'elle n'avait pas encore été reconnue. Des excavations pratiquées par les habitants en diverses circonstances ont, paraît-il, toujours mis au jour des briques chames, souvent à peu de profondeur. La distance moyenne qui sépare l'axe de la muraille de la route locale, sensiblement parallèle, varie entre 40 et 60 mètres.
Sur la fraction Nord de la muraille de l'Ouest s'élève l'église d'une importante mission catholique. Ce rempart n'existe plus vers le Sud, le cours du ruisseau, qui en était sans doute le fossé, ayant dû le disloquer par érosion. En un point légèrement au Sud de l'église, une fouille récente pratiquée par les habitants a déterminé exactement l'emplacement d'un mur cham en bon état.
Au Sud, l'emplacement de la citadelle est nettement limité par une longue levée de terre rigoureusement rectiligne qui constitue la muraille. Tandis qu'à l'Ouest elle se perd dans un groupe d'habitations, une sorte d'étang, où l'eau demeure toute l'année, la limite à l'autre extrémité et la sépare de la muraille de l'Est qui part de ce point-là. Cette dernière partie des fortifications de la citadelle chame se dirige vers le Nord-Nord-Ouest.
Un bâtiment cultuel est construit à son extrémité et se trouve situé à peu près sur le grand axe de la citadelle. Il n'y a aucune trace de levée de terre entre ce point et le point A. Dans cette région le niveau du terrain s'abaisse légèrement et semble d'origine alluvionnaire.
Commencement des travaux de fouilles. — L'aspect général de la citadelle étant ainsi reconnu, le relevé du plan d'ensemble fut commencé et les fouilles entreprises en plusieurs points différents, l'effort principal étant réservé au mamelon d'où avaient été retirés les plus beaux vestiges. Ce monticule est élevé de 9 m. environ au-dessus du niveau du terrain environnant. Sa cote maxima est 12,75. Il affecte une forme oblongue dans la direction Ouest-Est. Ses devers sont assez rapides au Nord et au Sud et il termine à l'Est la levée de terre marquant la muraille chame.
![]()
tacgia
Nguồn