Sự việc bắt đầu bằng bài
“Bát Nhã Là Một Công Án Thiền” của Sư ông Làng Mai:
https://langmai.org/thu-vien/tac-pham/1404-thay-nhat-hanh-len-tieng-bat-nha-la-mot-cong-an-thien.html?showall=1
Tiếp theo là bài “Tôi
đọc ‘Bát Nhã là một công án Thiền’ của thiền sư Nhất Hạnh” của ông Trần
Chung Ngọc (TCN), trong đó ông có phê bình một số điểm trong bài viết trên:
https://giaodiemonline.com/2010/02/congan.htm
Sau cùng là bài “Bát
Nhã: công án, hay không công án” của ông Hoàng Phi Long (HPL) phê bình
lại bài viết của ông TCN:
https://giaodiemonline.com/noidung_detail.php?newsid=4643
Trong tinh thần Kiến hòa
Đồng giải của những người con Phật tôi cũng xin đóng góp một vài ý kiến.
Để bạn đọc dễ theo dõi,
các trích dẫn trong 3 bài trên được in với màu khác nhau:
Sư ông, TCN,
HPL.
Có nhiều vấn đề để thảo
luận trong 3 bài này. Tuy nhiên để tránh dài dòng tôi cũng chỉ đề cập vài ba
vấn đề thôi (có đánh số nhưng không có tên).
***
1_Trong
Vài Lời Nói Đầu của ông TCN (tuy gọi là
vài lời nhưng cũng dài tới mấy trang, ông HPL đếm cả bài có tới
9208 từ dàn trải trên 13 trang A4)
ông đã trích dẫn một số tác giả (đề cập bên dưới) để đưa ra một cái
nhìn về công án như:
Công án Thiền, chính là Thiền ngữ của các bậc
đắc pháp ngày xưa.
Công dụng của công án là hướng dẫn hành giả đi
đến giác ngộ.
Công án thường được các bậc Thầy đã đạt đạo
chọn sao cho thích hợp với khả năng và căn trí của mỗi hành giả.
Còn Sư ông thì:
Công án là một vấn nạn cần phải giải quyết bằng
niệm, định và tuệ chứ không thể chỉ bằng trí năng của ta.
Từ cái nhìn với góc độ
khác nhau và từ các công án đã đọc, ông TCN thấy công án Bát Nhã của Sư ông
thì: trái ngược hẳn với sự hiểu biết của tôi về
những “công án” mà tôi đã đọc, thường chỉ là một mẫu đối thoại , một đoản
văn , một câu chuyện ngắn ngắn thuộc về Thiền Đạo.
Câu này bị ông HPL phê
bình là:
Công án thiền mà cũng có công thức sao bác? ...
bác lại tầm chương trích cú (việc bình thường
của học giả) ở những sách vở của các thầy Chơn Thiện, Tuệ Sỹ, Đức Thắng,
v.v... (trong số các tác giả ấy có những thầy thuộc hàng học trò của Thiền
sư Nhất Hạnh họ đã từng dự các lớp học do Thiền Sư trực tiếp giảng dạy trước
đây) chỉ để phản bác rằng “BÁT NHÃ KHÔNG LÀ MỘT CÔNG ÁN THIỀN”.
Như vậy theo ông HPL, các
tác giả trên vì là thuộc hàng học trò của Sư ông nên các sách vở do các vị
này viết ra (được ông TCN trích dẫn và dùng để phản bác Sư ông) thì không có
giá trị và được gọi là công thức sao? Việc coi thường người khác và đề cao
pháp môn của mình còn thể hiện ở câu:
Nhưng riêng cháu, cháu đã không giận bác tí nào
cả. Ai mà đi giận người chưa từng thực sự “ăn chim trĩ” phải không bác.
Như vậy theo ông HPL thì
chỉ những ai theo pháp môn Làng Mai mới thưởng thức được món chim trĩ còn
những pháp môn khác thì không? Mà làm sao ông HPL biết được là ông TCN chưa
từng thực sự ăn chim trĩ nhỉ?
2_ Sau đây là quan điểm
của ông TCN về công án Bát Nhã được ông HPL trích lại và phê bình:
Thưa bác Ngọc, bắt đầu phần chính của bài, bác
đã thêm chữ “công án” vào lời giải thích ban đầu của Sư ông Nhất Hạnh, bác
viết rằng: “Theo Thiền sư thì Công án Bát Nhã là Công án Tu Viện Bát Nhã
ở Bảo Lộc, là Công án Tăng thân Bát Nhã đang gặp khó khăn và đang là một mối
băn khoăn cho chính quyền, là Công án Pháp nạn của Phật giáo Việt Nam trong
những thập niên đầu của thế kỷ thứ hăm mốt”. Trong khi câu viết của Sư
Ông lại như vầy, cháu xin trích dẫn thêm lần nữa: “Bát Nhã đây là Tu Viện
Bát Nhã ở Bảo Lộc, là Tăng thân Bát Nhã đang gặp khó khăn và đang là một mối
băn khoăn cho chính quyền, là Pháp nạn của Phật giáo Việt Nam trong những
thập niên đầu của thế kỷ thứ hăm mốt.” Vì sao, và vì ai mà bác lại làm một
việc thiếu đạo đức như vậy hả bác Ngọc? Bác đã vô tình, hay cố ý đánh lừa
thiên hạ, có phải bác muốn cho người ta hiểu lầm rồi sinh tâm oán ghét Sư
Ông, và từ đó có thể ghét lây một tập thể, một tăng thân thánh thiện có hàng
chục, hàng trăm vạn con người trên thế giới? Viết như thế bác có biết bác đã
phạm vào bao nhiêu trọng giới, và ác nghiệp bác phải mang, phải trả như thế
nào không?
Còn quan điểm của ông HPL
là:
Công án “BÁT NHÔ chỉ có 2 chữ “BÁT NHÔ trơ
trụi mà thôi.
Vậy ta nên hiểu thế nào
mới đúng theo tinh thần của Sư ông?
Trong bài viết của Sư ông,
ngay sau tựa đề Bát Nhã Là Một Công Án Thiền
thì Sư ông viết: Bát Nhã đây là Tu
Viện Bát Nhã ở Bảo Lộc, là Tăng thân Bát Nhã đang gặp
khó khăn và đang là một mối băn khoăn cho chính quyền, là Pháp nạn
của Phật giáo Việt Nam trong những thập niên đầu của thế kỷ thứ hăm mốt.
Công án là...
Một đoạn khác Sư ông
viết: Nếu nghĩ rằng Bát Nhã là vấn đề của 400
tu sinh đang gặp khó khăn, đang cần một giải pháp “hợp tình hợp lý” thì đó
cũng không phải là một công án. Chỉ khi nào thấy rằng Bát Nhã là vấn đề
chính của bản thân ta, nó có liên hệ trực tiếp đến hạnh phúc, đau khổ của
ta, của tương lai ta và tương lai đất nước dân tộc ta, và chừng nào chưa
giải quyết được công án Bát Nhã thì ta còn ngủ không yên, ăn không yên, làm
việc không yên, thì lúc ấy Bát Nhã mới thực sự là một công án.
Với 2 đoạn trên ta thật
khó đồng ý với ông HPL là Công án “BÁT NHÔ chỉ
có 2 chữ “BÁT NHÔ trơ trụi mà thôi,
bởi vì nếu công án Bát Nhã không liên quan đến
Tu Viện Bát Nhã,
Tăng thân Bát Nhã, Pháp nạn thì đây cũng
chỉ là một công án bình thường như các công án khác, điều chi thôi thúc
khiến cho Sư ông phải viết cả một bài như vậy, và còn đề nghị:
Công án Bát Nhã là của mọi người, là của mỗi cá
nhân và cũng là của từng tập thể. Công án ấy có thể được tham cứu bởi một vị
tu sinh Bát Nhã, một học tăng đang theo học tại một trường Trung Cấp Phật
Học trong nước, một vị Thượng Tọa trong Giáo Hội, một chú Công an, một ông
Bộ trưởng, một vị Linh mục Công giáo, một vị Mục sư Tin lành, một ủy viên Bộ
Chính Trị, một vị chủ tịch Hội Đồng Nhân Dân Thành Phố, một bí thư Tỉnh Ủy,
một ủy viên Trung Ương Đảng, một nguyên thủ quốc gia, một chủ bút nhật báo
hay tạp chí, một nhà trí thức, một nhà nghệ sĩ, một nhà doanh thương, một
giáo chức, một ký giả, một vị trú trì, một vị đại sứ.
Trong danh sách này tôi
thấy chỉ còn thiếu tên ông ... Obama thì đủ bộ.
Việc ông TCN thêm các từ
“công án” vào 3 chỗ trong câu của Sư ông để “phân thành” 3 công án, theo tôi
nghĩ đó là do cách hiểu của ông như vậy, lời của thiền sư dễ dầu gì mà hiểu,
có khi mình nói hiểu lại còn bị ăn gậy và đuổi ra nữa. Mỗi người có một cái
hiểu khác nhau, đâu có thể vì người ta có cái hiểu khác mình mà dùng những
ngôn từ nặng nề để đả kích như:
Vì sao, và vì ai mà bác lại làm một việc thiếu
đạo đức như vậy hả bác Ngọc? Bác đã vô tình, hay cố ý đánh lừa thiên hạ.
Ngoài ra
ông HPL còn 3 lần nói ông TCN là bị
“loạn tâm”, và còn đồng nhất ông TCN với “côn đồ” nữa:
Thì ra bác Ngọc có khác chi các bác, các cô,
các chú, các anh, các chị, các em bị gọi là “côn đồ” được công an, chính
quyền thuê tới tu viện Bát Nhã và chùa Phước Huệ để bóp cổ, đánh đập…
Một câu nữa ở đoạn khác:
phải chăng bác đã được ai đó đặt hàng trước.
Theo tôi nghĩ những chữ
như vì ai, ai đó đặt hàng trước dễ khiến
cho người ta hiểu lầm rằng ông HPL có lòng từ bi, vì thương ông TCN đã già,
đầu hói nên mua cho ông một chiếc mũ để đội cho ấm đầu.
Tóm lại 2 ông có 2 quan
điểm khác nhau, tôi thấy việc này cũng dễ giải quyết thôi, chỉ việc hỏi ngay
Sư ông là biết ngay trắng đen, ông HPL là đệ tử của Sư ông nên tôi nghĩ ông
cũng dễ hỏi. Tuy nhiên khi ông vào trình “kiến giải” cho Sư ông thì ông cũng
nên tu bổ trước cặp giò cho chắc, hễ thấy Sư ông chụp cây gậy thì ông phải
dọt cho lẹ. Tôi nghĩ như vậy vì tôi chắc ông chưa trình bài viết của ông cho
Sư ông coi trước, có nhiều khi đệ tử vì muốn đề cao sư phụ mà vô tình lại
làm hại sư phụ, Sư ông dù thế nào cũng là tông sư của một môn phái chẳng lẽ
lại thông qua cho ông đăng bài này sao?
3_ Bây giờ điểm qua tới
pháp môn Làng Mai.
Theo Sư ông thì:
Pháp môn Làng Mai có thể là cơ hội hiếm có để
hiện đại hóa đạo Phật ở Việt Nam, và bốn năm hành trì ở Việt Nam hình như đã
chứng tỏ được khả năng của pháp môn ấy.
…
Pháp môn thực tập Làng Mai là một phần trong di
sản văn hóa đất nước, hiện thời đang có khả năng đóng góp đáng kể cho một
nền văn minh đạo đức toàn cầu, không phải chỉ trên mặt lý luận mà quan yếu
nhất là trên mặt thực tế. Biết bao nhiêu người trên thế giới đã biết đến và
đã thừa hưởng được sự giáo hóa này.
Ông TCN phê bình là:
Có chủ quan lắm không? Thế giới có hơn 6 tỷ
người, có bao nhiêu người thực tập theo Pháp Môn Làng Mai? Việt Nam có hơn
80 triệu người, có bao nhiêu người thực tập theo Pháp môn Làng Mai? Và Pháp
Môn Làng Mai có thể hiện đại hóa đạo Phật ở Việt Nam như thế nào, hiện đại
bằng cách đưa Phật tử vào vòng mê tín của Ki Tô Giáo??
Ông dẫn chứng trong cuốn “Living Buddha, Living Christ” của Sư ông những câu
mà ông gọi là “giáo pháp” của Làng Mai như:
Đức Ki Tô Hằng Sống là Con của Thượng Đế, đã
phục sinh, và nay vẫn còn tiếp tục sống.
Chúng ta phải quán chiếu mọi hành động và mọi
lời dạy của Chúa Giêsu trong cuộc đời Ngài, như một mẫu mực để chúng ta tu
tập. Giêsu sống đúng như lời dạy của Ngài, cho nên suy gẫm cuộc đời Chúa
Giêsu là điều tối cần thiết để hiểu giáo lý của Ngài.
Tội tổ tông cũng có thể được chuyển hóa khi một
người tiếp xúc với Thánh Linh. Giêsu là con của Thượng Đế…
Nơi duy nhất chúng ta có thể tiếp xúc với Giêsu
và Nước Chúa là ở trong nội tâm mình.
Khi chúng ta theo dõi và tiếp xúc một cách sâu
sắc với cuộc đời và giáo lý của Chúa Giêsu, chúng ta có thể thâm nhập vào sự
thật của Thượng Đế. Tình yêu, sự hiểu biết, lòng can đảm, sự bao dung, là
những biểu hiện của cuộc đời Chúa Giêsu. Thượng Đế xuất hiện với chúng ta
qua Giêsu Ki Tô. Với Thánh Linh và Nước Chúa ở trong Ngài.
(Các dẫn chứng này được
ông HPL nhận xét là : đôi khi bác Ngọc còn lạc
đề bước sang lãnh vực giáo lý giải thích nhập nhằng pháp môn Làng Mai với
Thiên Chúa giáo.)
Ông TCN đưa ra nhận xét:
Có thể chính sự thành công của Thiền sư ở ngoại
quốc đã làm cho Thiền sư thay đổi, chúng ta có thể nhận thấy rõ ràng trong
một số phát biểu của Người đượm nhiều khoa trương về Tăng thân Làng Mai,
nhất là trong bài giảng “Con Người Lý Tưởng Và Hạnh Phúc” của Thiền
sư tại San Jose Civic Auditorrium chiều chủ nhật 12/9/99. Nhưng chính
những sở đoản này đã làm cho Giáo Pháp Làng Mai không thể ăn sâu bám rễ ở
Việt Nam dù Giáo pháp này rất thành công ở ngoại quốc… Pha trộn với những
lễ tiết mê hoặc, “trí tuệ” với “đức tin”, thì Phật Giáo không còn là Phật
Giáo nữa mà trở thành Phật Giáo lai căng.
Tôi thấy ở đây ông TCN có
vẻ hơi khắt khe. Phật giáo giáo hóa không những khế lý mà còn phải khế cơ.
Phật giáo du nhập vào các nước như Tây Tạng, Trung Hoa, Nhật Bản, Việt Nam
cũng đều có khế cơ (do đó Phật giáo mỗi nước đều có đặc thù riêng) miễn làm
sao vẫn giữ được khế lý.
Giáo pháp Làng Mai mà Sư
ông chủ trương ở phương Tây (là nơi có truyền thống Thiên Chúa giáo lâu đời)
mà ta thấy thành công chứng tỏ nó đã có khế cơ (Bác
Ngọc có biết không, khoảng 95% thiền sinh tu tập tại Làng Mai là người có
gốc đạo Chúa, kế đến là các truyền thống khác như Hồi giáo, Anh giáo, Do
Thái giáo,... và Phật giáo thì rất ít bác ạ.), ở Việt Nam nó có khế
cơ không thì thời gian sẽ trả lời. Còn chuyện giáo lý Làng Mai có khế lý
không thì một người “phó thường dân” như tôi không dám lạm bàn, tôi nghĩ chỉ
có những vị tôn túc đắc pháp trong hàng giáo phẩm hoặc các vị học giả
tinh chuyên về Phật giáo mới có khả năng làm việc này thôi. Nếu giáo pháp
Làng Mai có khế lý, thì biết đâu chừng tương lai Sư ông sẽ trở thành một
vị tổ Bồ Đề Đạt Ma thứ 2 (một vị thì cưỡi bè lau qua Đông độ, một vị thì đáp
phi cơ qua Tây độ), còn nếu không khế lý thì sự thành công của Sư ông
ở phương Tây cũng không có gì đặc biệt hơn một số các vị khác như Osho hoặc
“Vô thượng sư” Thanh Hải.
Và sau đây là cảm nhận của
ông HPL đối với pháp môn Làng Mai mà ông theo:
Thế là tại cái Làng Mai ở miền Nam nước Pháp
đó, và chỉ có ở đó, lần đầu chính mắt cháu đã thấy, chính tai cháu đã nghe,
chính thân cháu đã hành, và chính tâm cháu đã cảm được mùi vị và lợi lạc của
chánh niệm, tỉnh thức, hiểu - thương, thở vào tâm tĩnh lặng, thở ra mỉm
miệng cười, ăn cơm im lặng, thiền trà, thiền hành, thiền ôm trong lễ Bông
hồng cài áo v.v...
Chính nhờ những thực tập học được ở Làng Mai ấy
mà giờ đây trong cháu đã có một đạo Bụt rất mới, nó khác hơn khi chưa thực
tập rất nhiều...
Nếu so sánh các lời này
với những lời ông HPL phê bình ông TCN thì tôi có cảm tưởng là do 2 người
khác nhau nói, nhưng tôi hoàn toàn tin rằng ông HPL có được một cảm giác an
lạc thật sự khi ông sinh hoạt trong pháp môn Làng Mai (và đó cũng là thành
công của Sư ông). Tuy nhiên như một thiền sư đã nói “trâu ở trong núi đủ
nước đủ cỏ, trâu xuống dưới núi chạm đông chạm tây”, ông ở trong Làng
Mai, giữa những người - đến từ nhiều quốc gia,
đủ mọi màu da, sắc tộc (như năm rồi có đến 53 quốc tịch khác nhau), đủ mọi
khuynh hướng chính trị, xã hội. Điều kỳ diệu là họ đã sống chung với nhau
một cách hài hòa như anh chị em ruột thịt cùng cha, cùng mẹ. Họ cùng nhau
học Phật, thực hành theo Bụt một cách tinh chuyên miên mật trong 24 giờ mỗi
ngày và suốt cả khóa tu 4 tuần lễ như thế - thì ông cảm thấy an lạc,
nhưng khi ông “xuống núi”, bị chạm đông chạm tây ông đã đánh mất sự an lạc
này, cụ thể là khi có người phê bình Sư ông thì ông đã thốt lên những lời
phê bình người ta nặng nề, vô tình ông làm cho người ngoài có cái nhìn không
tốt cho một tập thể, một tăng thân thánh thiện
có hàng chục, hàng trăm vạn con người trên thế giới.
Một chỗ khác ông viết:
Ở đó, họ không được học lý thuyết về bất sanh,
bất diệt, bất cấu bất tịnh, bất tăng, bất giảm, thị cố không trung ... Nhưng
họ được huấn luyện cách quán chiếu về đời sống ...
Tôi cũng không biết ở Làng
Mai ông có được học kinh Phạm Võng không, tôi nghĩ ông cũng không được học
(hoặc có khi kinh này được dạy lúc ông vắng mặt), bởi vì nếu ông đã biết bài
kinh này thì có lẽ ông đã không có những lời phê bình như vậy. Tôi xin trích
dẫn một chút:
Kinh Phạm Võng (Brahmajàla) kể lại câu chuyện thầy ngoại đạo Suppiyo công
kích mạnh mẽ Phật, Pháp, Tăng còn học trò của Suppiyo là Brahmadath thì trái
lại, tán dương Phật, Pháp, Tăng hết lời. Tăng chúng đem chuyện này hỏi Phật,
Phật khuyên:
“Khi có ai hủy báng công kích Phật, Pháp, Tăng mà các người sanh lòng
phiền muộn, công phẫn, tức tối thì sẽ có hại cho chính các người. Bởi vì làm
như vậy, các người sẽ không thể biết được lời nói của kẻ ấy là đúng hay sai.
Trái lại, các người phải bình tĩnh, phải nói rõ những điều không đúng sự
thật là không đúng sự thật. Các người nói: Như thế này, điểm này không đúng
sự thật, như thế này, điểm này không chính xác, việc này không có giữa chúng
tôi, việc này không xảy ra giữa chúng tôi.” (1)
***
Còn nhiều vấn đề quan trọng cần bàn thảo ví dụ như vấn đề “Pháp nạn”, nhưng
tôi xin ngừng ở đây, một là bài viết đã dài, hai là muốn bàn cũng không có
khả năng vì đây cũng là một vấn đề “lớn” mà tôi thì trình độ có hạn, mong
các bạn đọc góp ý thêm về vấn đề này. Trước khi dứt lời tôi xin gửi tới các
bạn mấy câu kệ của Lục Tổ:
Nếu bàn luận tương ưng
Liền cùng bàn nghĩa Phật
Nếu thật không tương ưng
Chấp tay khiến hoan hỉ. (2)
Chú thích:
(1) Xem:
https://giaodiemonline.com/noidung_detail.php?newsid=4616
(2) Thích Thanh Từ, Kinh Pháp Bảo Đàn Giảng Giải, NXB. tpHCM, 1999,
trang 428.
Montréal, ngày 5 tháng 3, 2010
Tuệ Nguyễn