“Đến nay vấn đề đã ngã ngũ rằng: Chữ Quốc ngữ là một công trình tập thể, trong đó có cả người phương Tây và cả người Việt. Không thể có ‘Ông tổ duy nhất’ của chữ Quốc ngữ” (Tạp chí Xưa & Nay số 516 ngày 2 tháng 2, 2020 - “Không có ‘ông tổ duy nhất’ của chữ quốc ngữ” của Nguyễn Thanh Quang và Lm. Gioan Võ Đình Đệ)(LC)
MỞ ĐẦU
Đã hơn ba thập kỷ (1986 - 2020), cùng với sự nghiệp đổi mới đất nước, sử học Việt Nam đã có những bước tiến quan trọng trong xu thế đổi mới tư duy, đổi mới nhận thức trên cơ sở tư liệu. Điều dễ dàng nhận thấy là nhiều nội dung lịch sử, nhân vật lịch sử cùng với những luận điểm hầu như đã được khẳng định, không thể phủ nhận được; nhưng nay dưới ánh sáng của tư liệu, với cách nhìn mới, chính xác hơn đã được “hiệu đính” và đã trở thành chính sử. Về vấn đề này, GS. Phan Huy Lê khẳng định: “Theo quan điểm của tôi, mọi biểu tượng hay tượng đài lịch sử chỉ có sức sống bền bỉ trong lịch sử và trong lòng dân khi được xây dựng trên cơ sở khoa học khách quan, chân thực,... ”(1) . Đơn cử “về câu chuyện Lê Văn Tám”, GS. Phan Huy Lê cho rằng: “Có người nghĩ rằng ‘ngọn đuốc sống Lê Văn Tám’ đã đi vào lòng dân rồi, các nhà sử học không cần xác minh nhân vật đó có thật hay không, làm ảnh hưởng tới một ‘biểu tượng’, một ‘tượng đài’ yêu nước”(2) , song theo Giáo sư: “Đối với sử học, tôn trọng sự thật, tìm ra sự thật, xác minh sự thật là một nguyên tắc cao cả thuộc về phẩm chất và chức năng của nhà sử học”(3) . Phan Huy Lê nhắc lại lời “căn dặn của GS. Trần Huy Liệu là: Sau này khi đất nước yên ổn, các anh là nhà sử học, nên nói lại giùm tôi, lỡ khi đó tôi không còn nữa. Trong câu chuyện, GS. còn tiên lượng là biết đâu sau này có người đi tìm tung tích nhân vật Lê Văn Tám hay có người lại tự nhận là hậu duệ của gia đình, họ hàng người anh hùng. Đây chính là điều lắng đọng sâu nhất trong tâm trí mà tôi coi là trách nhiệm đối với GS. Trần Huy Liệu đã quá cố và đối với lịch sử”(4) .
Hoặc trường hợp tiêu biểu như: Luận cương chính trị do Trần Phú khởi thảo mà Hội nghị Trung ương Đảng tháng 10-1930 thông qua, được khẳng định: “Luận cương chính trị kế thừa và phát triển tư tưởng và đường lối đúng đắn của cuốn Đường cách mạng do đồng chí Nguyễn Ái Quốc biên soạn, của Chính cương văn tắt và Sách lược văn tắt của Hội nghị thành lập Đảng”(5) , được xem là Cương lĩnh chính trị của Đảng.
Tuy vậy, dựa vào những tư liệu mới và nhận thức mới, trong bài: “Hồ Chí Minh với ngọn cờ độc lập dân tộc trong Cương lĩnh đầu tiên của Đảng”, sau khi phân tích nội dung các văn kiện(6) do Nguyễn Ái Quốc khởi thảo, được trình bày trong Hội nghị thành lập Đảng (3-2-1930), được Hội nghị thông qua; và Luận cương chính trị do Trần Phú khởi thảo, được Hội nghị Trung ương Đảng tháng 10-1930 thông qua, Nhà giáo nhân dân, Phó Giáo sư Lê Mậu Hãn khẳng định: “Đã đến lúc các nhà sử học phải hiệu chỉnh lại những đánh giá sai lầm về Chánh cương vắn tắt và Sách lược vắn tắt và Dự án Luận cương chính trị. Đừng để cho đảng viên, nhân dân ta và các em học sinh chúng ta hiểu lầm rằng Cương lĩnh chính trị đầu tiên của Đảng là bản Luận cương chính trị do Trần Phú khởi thảo đã được kế thừa và phát triển các văn kiện trước đó, còn Chánh cương vắn tắt, Sách lược vắn tắt là hữu khuynh, phạm sai lầm nghiêm trọng về chính trị, là ‘nguy hiểm’ cho cách mạng!
Hãy trả về đúng chỗ đứng lịch sử của bản Chánh cương vắn tắt và Sách lược vắn tắt của Đảng do Hồ Chí Minh khởi thảo – Cương lĩnh cách mạng đầu tiên của Đảng. Đó thực là một cương lĩnh chính trị đúng đắn và sáng tạo, một cương lĩnh cách mạng giải phóng dân tộc nhuần nhuyễn về quan điểm dân tộc, quan điểm giai cấp, thấm đượm tính dân tộc và tính nhân văn”(7) .
Bài viết(8) vào đề hơi dài dòng là để thấy được rằng có những nội dung lịch sử và nhân vật lịch sử đã đánh dấu một bước ngoặt trọng đại đối với lịch sử dân tộc, tạo một dấu ấn sâu sắc trong tâm tư, tình cảm của bao thế hệ người Việt Nam, song không vì thế mà giới sử học Việt Nam không hiệu đính mỗi khi có nguồn tư liệu mới soi rọi cùng với những nhận thức mới. Chúng tôi cho rằng chính sự hiệu đính khi cần hiệu đính là hết sức cần thiết. Việc làm này làm tăng giá trị chân xác nội dung lịch sử, nhất là đối với nội dung lịch sử có tầm vóc vĩ mô như đã nêu; đồng thời thể hiện tính khách quan và khoa học của nền sử học Việt Nam hiện đại.
Từ cách tiếp cận vấn đề như đã nêu, bài viết đề cập những nhận thức lịch sử về linh mục Dòng Tên Alexandre de Rhodes cần phải được khẳng định.
1. Từng bước nhận thức về linh mục Dòng Tên Alexandre de Rhodes
1.1. Từ thời “tóc để chỏm” đến giảng viên đại học. Thời chúng tôi học tiểu học, trung học và sau đó là đại học(9), chữ quốc ngữ được xem như là do chính Alexandre de Rhodes sáng chế. Rồi chữ quốc ngữ góp rất nhiều lợi ích cho Việt Nam trong vấn đề nắm bắt tri thức loài người. Sau cuộc đảo chính lật đổ chế độ Ngô Đình Diệm (1-11-1963), chính quyền Sài Gòn nhiều lần đổi chủ, nhưng nhận thức về Alexandre de Rhodes vẫn như cũ, thậm chí còn đậm hơn nữa. Tôi còn nhớ rõ là ở Đông Hà lúc đó là một thị trấn nhỏ của tỉnh Quảng Trị, sát nách miền Bắc, vẫn tồn tại một trường trung học tư thục Thiên Chúa giáo mang tên Đắc Lộ (tức Alexandre de Rhodes).
Dĩ nhiên thời “Đệ nhất Cộng hoà” (1955 - 1963) và cả thời “Đệ nhị Cộng hoà” (1967 - 1975), nhiều địa phương có trường mang tên Đắc Lộ(10) , chứ không riêng gì Đông Hà. Nói điều này để hiểu rằng trước 30-4-1975, chính quyền “Việt Nam cộng hoà” từ Ngô Đình Diệm đến Nguyễn Văn Thiệu đã thi hành chính sách nhằm vinh danh Thiên Chúa giáo, đưa tôn giáo này lên vị trí độc tôn(11) . Báo Đường Sống (26-3-1956), một tờ báo thuộc phe cánh Ngô Đình Diệm, viết: “Đã nhiều lần báo giới Pháp công kích Tổng thống Ngô Đình Diệm lập chính phủ độc tài ở Sài Gòn, lập chế độ độc tài Công giáo trị dựa vào triệu dân Bắc lánh nạn xuống Nam”(12) , rằng kể “từ khi bắt đầu nắm chính quyền, ông Diệm không bỏ phí một nỗ lực nào nhằm triệt hạ mọi hình thức đối lập, và ông không tin tưởng vào ai ngoài bà con và giáo hội của ông”(13) .
Sau ngày miền Nam giải phóng (30-4-1975), tưởng rằng vấn đề Alexandre de Rhodes đã đi vào dĩ vãng, khi những “Alexandre de Rhodes, Pellerin, Francois Xavier, Pigneau de Béhaine,...”không còn trường học, đường, cư xá,... nào đặt tên nữa.
Khi trở thành giảng viên đại học (1976), được Trường Đại học Sư phạm Huế cử ra Hà Nội đọc sách (1980), để hình thành đề tài luận án, chuẩn bị nghiên cứu sinh ở Liên Xô(14). Trong số tư liệu, chúng tôi bắt gặp có “Mưu đồ chính trị của Alếchxăng đờ Rốt và vấn đề chữ quốc ngữ” của Hoàng Văn Lân và Đặng Huy Vận(15). Qua bài viết này, chúng tôi hiểu thêm về Alexandre de Rhodes,... Thế rồi năm 1988, Toà thánh La Mã có quyết định phong Thánh cho 117 người tử đạo ở Việt Nam thế kỷ XIX, trong đó có 96 người Việt Nam, vấn đề Thiên Chúa giáo lại “sôi nổi hẳn lên”. Hội thảo khoa học: “Một số vấn đề lịch sử Đạo Thiên Chúa trong lịch sử dân tộc Việt Nam” được tổ chức tại TP. Hồ Chí Minh (ngày 11 và 12-3-1988), phần lớn là “cây đa, cây đề” tham gia như các giáo sư: Phạm Như Cương, Nguyễn Văn Kiệm, Nguyễn Công Bình, Lê Văn Sáu,... Có cả những linh mục tham gia viết bài và tham dự hội thảo như Phan Khắc Từ, Thiện Cẩm. Dĩ nhiên, Hội thảo gồm nhiều vấn đề như: “Nói thêm về những nguyên nhân dẫn tới sự cấm đạo của nhà Nguyễn” của GS. Nguyễn Văn Kiệm, “Người Công giáo Việt Nam biết đi về đâu khi Pháp xâm chiếm Việt Nam” của GS. Nguyễn Công Bình,... Một số bài đều có đề cập ít nhiều đến Alexandre de Rhodes. Nhờ vậy, chúng tôi hiểu thêm về công và tội của nhân vật này đối với lịch sử - văn hoá dân tộc.
Rồi những năm 1995 - 1996, khi tu nghiệp tại Đại học Harvard (Mỹ). Chuẩn bị cho việc trình bày đề tài mà tôi đã đăng ký khi phỏng vấn tại Việt Nam: “Chính sách giáo trị của chính quyền Ngô Đình Diệm (1954 - 1963)” trước một số học giả Mỹ, các quốc gia Đông Bắc Á và Đông Nam Á; ngoài số tài liệu mang đi mà phần lớn là tư liệu lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II, Thành phố Hồ Chí Minh(16) , tôi đọc thêm một số tư liệu, như: Nguyễn Xuân Thọ, Bước mở đầu của sự thiết lập hệ thống thuộc địa Pháp ở Việt Nam (1858 - 1897)(17) , California, USA, 1994; Cao Huy Thuần, Đạo Thiên Chúa và chủ nghĩa thực dân tại Việt Nam 1857 - 1914(18) , Tác giả xuất bản và giữ bản quyền, California, USA, 1994; Chu Văn Trình, Gia tô thực dân sử liệu, Tập 1 & 2, Tác giả xuất bản, Florida, USA, 1990; Avro Manhattan, Vietnam: Why did We go? The Shocking Story of Catholic Church ’s Role in Starting the Vietnam War, USA, 1984; Joseph Buttinger, The Smaller Dragon, A Political History of Vietnam, Frederick A. Praeger, New York, USA, 1958; Stanley Karnow, Vietnam A History, The Viking Press, USA, 1983; ... Nhờ vậy, tôi càng hiểu thêm những “uẩn khúc” lịch sử về Alexandre de Rhodes(19) ,...
Tháng 8-2009, đang ngồi trên tàu về lại Huế sau chuyến đi giảng các tỉnh phía Nam thì có điện thoại phỏng vấn: “Kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội, có người muốn ‘cúng dường’ cho Hà Nội một tượng Alexandre de Rhodes,... Xin Giáo sư cho biết ý kiến?”. Tôi muốn khất lại, nhưng đầu dây kia nói tiếp: “10h30 hôm nay báo ra, xin Giáo sư cho biết ý kiến”. Buộc lòng tôi phải trả lời: “Đại Lễ kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội không chỉ có ý nghĩa riêng đối với Hà Nội mà còn đối với nhân dân cả nước. Công trình dựng tượng nhân vật lịch sử theo tôi cần phải được cân nhắc kỹ lưỡng, nhất là đối với những nhân vật lâu nay vẫn còn là ẩn số chưa được giải toả trong nhận thức của đại đa số nhân dân Việt Nam, trong đó có Alexandre de Rhodes. Tôi thật ngạc nhiên khi có người muốn ‘cúng dường’ cho Hà Nội một tượng Alexandre de Rhodes,... Ngạc nhiên hơn nữa khi việc ‘cúng dường’ nhằm vào mục đích ‘góp phần’ kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long.
Thêm nữa, Alexandre de Rhodes có vai trò gì đối với Thăng Long, đối với Hà Nội mà phải dựng tượng? Xin nghiên cứu kỹ những hoạt động của Alexandre de Rhodes trong việc khơi nguồn cho thực dân Pháp đánh chiếm nước ta và những trang viết đầy tính miệt thị của Alexandre de Rhodes đối với dân tộc ta lúc bấy giờ. Và hơn hết, cần đọc lại những tư liệu mà Nguyễn Ái Quốc (Chủ tịch Hồ Chí Minh) đã viết trong chương ‘Chủ nghĩa Giáo hội’ trong Bản án chế độ thực dân Pháp”(20) .
Đầu tháng 10-2019, được tin Thành phố Đà Nẵng lấy ý kiến về đặt và đổi tên đường, trong đó điểm đáng chú ý là Thành phố dự kiến lấy tên 2 linh mục là Alexandre de Rhodes và Francisco De Pina đặt tên cho 2 tuyến đường ở Đà Nẵng trong số 137 tuyến đường; ngày 23-10-2019, chúng tôi cùng một số nhà nghiên cứu (có cả Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh) gửi đến các cấp lãnh đạo và quản lý thành phố “Bản Kiến nghị”, rằng không nên lấy tên hai giáo sĩ: Alexandre de Rhodes và Francisco De Pina để đặt cho đường phố, trường học,… ở Đà Nẵng với những lý do cụ thể. Ngày 19-11-2019, chính quyền Đà Nẵng có thư phản hồi với nội dung chủ yếu: “Sở Văn hoá và Thể thao xin cảm ơn sự quan tâm của các nhà nghiên cứu đối với công tác đặt, đổi tên đường ..., đã cung cấp các thông tin hữu ích về lịch sử liên quan đến việc đặt tên đường 2019.
Đối với 2 linh mục (Alexandre de Rhodes và Francisco De Pina - LC Chú thích) nói trên, do còn nhiều ý kiến trái chiều, chưa có sự đồng thuận cao, Sở Văn hoá và Thể thao thành phố Đà Nẵng đã báo cáo UBND thành phố chưa đặt tên đường lần này”.
Thư viết tiếp: “Sở Văn hoá và Thể thao kính phản hồi để Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Cung và các nhà nghiên cứu được biết và rất mong sẽ tiếp tục nhận sự quan tâm, đóng góp của các ông trong công tác đặt, đổi tên đường trong những năm tới”(21) .
“Bản Kiến nghị” cùng với “Thư Phản hồi” đã gây ra dư luận xã hội sôi nổi, vừa thuận chiều, vừa trái chiều. Ban đầu, những ý kiến không tán thành quan điểm chúng tôi chiếm đa số(22) . Điều này cũng dễ hiểu, bởi lẽ không tán thành mới tạo ra áp lực; đa số trong họ do “di chứng” truyền thụ “một chiều”, suy nghĩ “lối mòn”(23) , hoặc những tình cảm tôn giáo chi phối; khiến họ không hiểu rạch ròi những hoạt động của Alexandre de Rhodes(24) . Nói cụ thể, số người này không hiểu những hoạt động của Alexandre de Rhodes liên quan đến giai đoạn lịch sử đau thương của dân tộc. Một khi đã vậy, những người thuận chiều dĩ nhiên họ phải lên tiếng, không phải để bênh vực chúng tôi mà họ - nói như GS. Phạm Như Cương, “phải dũng cảm, bình tĩnh nhìn thẳng vào sự thật lịch sử”(25) .
1.2. Alexandre de Rhodes từ Dòng Tên (1535) đến Hội Thừa Sai Paris (Société desMissions Etrangères de Paris - MEP, 1653). Alexandre de Rhodes sinh ngày 15-3-1591 tại Avignon. Theo Linh mục Nguyễn Hồng, Alexandre de Rhodes “thuộc dòng dõi giai cấp trung lưu ở Catalynd, tỉnh Aragon, Tây Ban Nha, di cư sang Avignon từ đầu thế kỷ XV, làm nghề buôn lụa. Tuy Avigon là đất của Toà thánh, nhưng dân cư ở đó vẫn được coi là thuộc dân Pháp”(26).
Để hiểu rõ về Alexandre de Rhodes, cần phải nắm hai tổ chức mà Alexandre de Rhodes là thành viên tích cực. Đó là Dòng Tên(27) (1535) và Hội Thừa Sai Paris (1653).
Năm 21 tuổi (1612), Alexandre de Rhodes gia nhập Dòng Tên, còn gọi là Dòng Chúa Giêsu - Jésuites, tiếng Latinh: Societas Iesu = Hội dòng Giêsu, viết tắt là S.J., do Ignatius Loyola, người Tây Ban Nha gốc Basque, cùng một số giáo hữu sáng lập năm 1535 tại Paris; lúc đầu chủ yếu là chống lại Đại Cải cách tôn giáo do Luther khởi xướng(28) , năm 1539, Giáo hoàng Paul III phê chuẩn. Theo Linh mục Bùi Đức Sinh thì “Kể từ khi thành lập ..., Dòng Tên luôn luôn hăng hái phục vụ Giáo hội như một đội quân cảm tử”(29) ; và để trở thành thừa sai Dòng Tên, một trong những vấn đề tối quan trọng là phải tuyên thệ trước sự chứng kiến của Bề Trên:
“Con, _____, giờ đây, trước sự hiện diện của Thiên Chúa toàn năng, của Ðức Mẹ Ðồng trinh Maria thiêng liêng,... Cha Bề trên Tối Cao của Hiệp hội Jesus do Thánh Ignatius Loyola sáng lập,... xin tuyên bố và thề rằng, Đức Thánh Giáo hoàng là Phó Nhiếp Chính của đấng Ki-tô và là vị chủ chăn chân thật và duy nhất của Giáo hội Công Giáo hoàn cầu,... có quyền truất phế những vua chúa, quốc gia, chính quyền dị giáo,... Do đó, với hết sức khả năng của con, con sẽ bảo vệ giáo lý về quyền hành của Đức Thánh Cha chống lại mọi kẻ thoán vị,... và những kẻ dị giáo chống lại Giáo hội Mẹ thiêng liêng ở La Mã. Nay con tuyên bố từ bỏ mọi sự trung thành đối với bất cứ ông vua, ông hoàng hay quốc gia nào theo Tin Lành hay chủ thuyết tự do, và không tuân lệnh bất cứ quan tòa hay viên chức chính phủ nào và những luật lệ của họ,…
Con xin tuyên hứa thêm rằng, nếu có cơ hội, con sẽ gây ra và tham gia chiến tranh tàn nhẫn, bí mật hoặc công khai, chống mọi kẻ dị giáo,... tận diệt chúng khỏi mặt địa cầu; và con sẽ không chừa một ai, bất kể tuổi tác, nam hay nữ hay tình trạng xã hội; và con sẽ treo cổ, thiêu sống, luộc sống, mổ bụng, siết cổ và chôn sống những kẻ dị giáo ô nhục đó, phanh bụng moi bào thai của vợ chúng, và quật đầu con sơ sinh của chúng vào tường, để tận diệt vĩnh viễn cái giống dân đáng ghét,... Nếu những điều trên không thể làm công khai được, thì con sẽ bí mật dùng thuốc độc, giây thắt cổ, dao găm, đạn chì,... bất kể hoàn cảnh sống của chúng như thế nào,... Con được lệnh làm vậy từ những sứ giả của Giáo hoàng hoặc từ Đấng Bề Trên Tối Cao của Dòng Tên”(30).
Bám vào lời tuyên thệ trên đây, trong hoạt động của mình, Dòng Tên đã gây nên những hận thù chất ngất, nhiều khủng khiếp đối với các quốc gia, dân tộc(31) . Nhiều nhà tư tưởng lớn của thời đại, như Voltaire - một trong ba tư tưởng gia nổi tiếng thời tiền Cách mạng Pháp (1789 - 1799), đã phải thốt lên rằng: “Phá được Dòng Tên, tức là phá được một tôn giáo ác ôn này”(32) , đến cả Tổng thống Abraham Lincoln (giữa thế kỷ XIX) cũng khẳng định: “I see a very dark cloud on America’s horizen, and that dark cloud is coming from Rome (Tôi nhìn thấy một đám mây đen ở phía chân trời nước Mỹ, và đám mây đen ấy từ La Mã đang bay đến)”(33) .
Thời hiện đại, ngay cả linh mục Bùi Đức Sinh cũng viết rằng: “Thái độ cũng như hành động của Dòng Tên đã gây nên những mối hận thù ghê gớm nơi các kẻ chống đối La Mã,.... Họ cố kết thành những lực lượng đáng sợ tại nhiều nước để phá Dòng này”(34) . Alexandre de Rhodes là mẫu người như thế: “Các thừa sai đã từ bỏ quê hương đến những vùng xa xôi để truyền giáo là những người đã tự hiến mình, những người không sợ chết. Cha Đắc Lộ cũng số những người anh hùng đó”(35) . Và bằng biện pháp bạo lực, buổi đầu Dòng Tên thu được một số kết quả, sử gia Phan Khoang cho rằng: “Từ thế kỷ XVI, mấy giáo sĩ dòng Dominicains đem đạo Thiên Chúa truyền vào Đàng Trong, nhưng công việc của họ trong thời gian ấy không có kết quả gì. Đến thế kỷ XVII, giáo sĩ Dòng Tên đến đông, lập nên Giáo hội Đàng Trong, Giáo hội Đàng Ngoài, nhiều giảng đường, rồi từ đó hạt giống Thiên Chúa giáo mới nẩy nở dần ra,...”(36) .
Về Hội Thừa Sai Paris (Missions Etrangères de Paris - MEP), ra đời năm 1653, là hội “kế hội Dòng Tên để giảng dạy Thiên Chúa giáo ở Đàng Trong, lại có quan hệ chính trị ở nước ta sau đó nữa”(37) . Chính xác hơn, “lịch sử của Hội này liên hệ mật thiết với lịch sử chiếm đóng thuộc địa của Pháp tại Việt Nam”(38) . Cho đến giữa thế kỷ XVII, Viễn Đông vẫn là đất bán thực dân và truyền giáo của Bồ Đào Nha(39) với hai trung tâm là Goa và Macao. Song ở thời điểm này, Bồ Đào Nha đã bước vào thời kỳ suy yếu, tài chính kiệt quệ, không còn khả năng tiếp tục phát triển công cuộc thực dân và truyền giáo ở Viễn Đông. Các thừa sai Dòng Tên của Bồ ở Macao đã lâm vào tình trạng hết sức khó khăn, trong lúc đó Pháp ở thế đang lên. Vì vậy, Dòng Tên ở Viễn Đông đã cử các thừa sai về Roma chọn người, xin Giáo hoàng phong giám mục rồi phái trở lại truyền giáo. Alexandre de Rhodes sau gần 30 năm hoạt động ở Viễn Đông, trong đó có 17 năm ở Việt Nam, thông thạo tình hình nên được giao nhiệm vụ trên(40) . Cần chú ý thêm rằng Alexandre de Rhodes là linh mục Dòng Tên, nhưng là người Pháp, mặc dù tuyên thệ trung thành với vua Bồ, nhưng vẫn gắn với quyền lợi Pháp, một mặt như là “yêu nước”; mặt khác, đây là mặt hết sức quan trọng đối với thay đổi sự trung thành của Alexandre de Rhodes, đó chính là sự suy yếu của Bồ và trỗi dậy của Pháp.
Việc làm này của Alexandre de Rhodes bị Giáo hội Bồ Đào Nha phản đối quyết liệt, song với sự ủng hộ đắc lực của Giáo hội và Nhà nước Pháp, cuối cùng được Giáo hoàng chấp nhận. Sau khi Hội Thừa sai Paris (MEP) ra đời năm 1653, dẫn đến hai địa phận Đàng Trong và Đàng Ngoài được thành lập năm 1659(41) . Hội được truyền giáo ở Viễn Đông mà không phụ thuộc quyền của Bồ Đào Nha. Hội được Nhà nước và tầng lớp quý tộc, tư sản Pháp bảo trợ, chu cấp tiền bạc, phương tiện. Mục đích của Hội là đào tạo các thừa sai đi truyền đạo ở phương Đông, và qua hoạt động truyền đạo nhằm phát triển thế lực của nước Pháp ở đây, nơi mà Pháp chưa có thế lực kinh tế và chính trị gì đáng kể. Mục đích đó của Hội đã được nhấn mạnh rõ ràng trong bản điều trần của Hội gửi Quốc hội Pháp năm 1790: “Hội Thừa sai là tổ chức duy nhất của các hội thầy tu gồm toàn người Pháp,... có sứ mạng đem ánh sáng của Đức Tin và ảnh hưởng của nước Pháp đến các nước phương Đông,... Các giáo sĩ của Hội không quên lợi ích của nước mình,... họ đã và sẽ mãi mãi có nhiệm vụ thông báo cho Nhà nước mọi phát triển và tin tức cần thiết mà họ đã đạt được bằng con đường hoạt động khoa học, văn học hoặc bằng con đường hoạt động thương mãi. Họ tạo điều kiện cho sự buôn bán của nước Pháp ở phương Đông và chính họ đã tổ chức ra Công ty Đông Ấn Độ(42) đầu tiên,... Các giáo sĩ của Hội tin tưởng rằng Nhà nước sẽ có sự che chở đặc biệt đối với Hội,... Được như thế, toàn thể hội viên của Hội sẽ có thêm nhiệt tình để phục vụ quốc gia và đồng bào mình với lòng hăng hái chưa bao giờ có”(43).
Lịch sử ra đời và tôn chỉ của Hội Thừa sai Paris (MEP) như đã trình bày, cho thấy “Hội là một tổ chức tôn giáo mang tính quốc gia, vừa có nhiệm vụ truyền giáo, vừa có nhiệm vụ giúp bành trướng thế lực thực dân của nước mình trong các địa bàn mà họ truyền giáo”(44) .
2. Nhận thức lịch sử cần được khẳng định về linh mục Dòng Tên Alexandre de Rhodes.
Dựa vào những tư liệu cụ thể, những trang tiếp theo nhằm giải quyết ba vấn đề cơ bản sau đây: Alexandre de Rhodes với vấn đề latinh hoá tiếng Việt, Alexandre de Rhodes với văn hoá Việt Nam và Alexandre de Rhodes với chủ quyền dân tộc trước chủ nghĩa thực dân Pháp.
2.1. Alexandre de Rhodes với vấn đề la tinh hoá tiếng Việt (chữ quốc ngữ). Vấn đề này từ lâu nhiều nhà nghiên cứu đã chỉ rõ Alexandre de Rhodes không phải là người đầu tiên sáng chế chữ quốc ngữ. Tuy vậy, cho đến nay một số ít người vẫn bám lấy luận điểm phi lịch sử cho rằng Alexandre de Rhodes là cha đẻ chữ quốc ngữ. Do giới hạn bài viết, chúng tôi xin dẫn ra đây luận điểm của một số tác giả, có người là linh mục.
1. GS. Trương Bửu Lâm khẳng định: “Giáo-sĩ Đắc-Lộ (tứcAlexandre de Rhodes ) thật ra không phải là ông tổ và cũng không phải là ông tổ duy nhất của chữ quốc ngữ. Trước ông, đã có nhiều người đã cố gắng tìm cách phiên âm tiếng nói của dân Việt bằng vần la-tinh và chính ông (tứcAlexandre de Rhodes - TG chú thích)cũng đã bao lần trong những tác phẩm của ông nói đến nhiều sách vở được viết ra trước ông bằng tiếng Việt (...). Vậy thì không còn ai có thể bào chữa thuyết cho rằng giáo sĩ Đắc-Lộ là ông tổ và ông tổ duy nhất của chữ quốc ngữ”(45) .
2. Linh mục Đỗ Quang Chính trong sách“Lịch sử chữ quốc ngữ” cho rằng “ĐắcLộ không phải là người Âu châu đầu tiên học tiếng Việt, cũng không phải người đầu tiên sáng tác chữ quốc ngữ; hơn nữa, vào năm 1636, Đắc-Lộ cũng không phải là người ghi chữ quốc ngữ đúng được như một số linh mục Dòng Tên Bồ Đào Nha ở Việt Nam thời đó. Thật ra, trong giai đoạn thành hình chữ quốc ngữ, Đắc-Lộ chỉ góp một phần trong công việc quan trọng này, mà rõ rệt nhất là soạn sách chữ quốc ngữ và cho xuất bản đầu tiên”(46) .
3. Linh mục Thanh Lãng viết trong “Địa chí văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh”:“Giáo sĩ Đắc Lộ không những không phải là ông tổ duy nhất của chữ quốc ngữ mà cũng không phải là một trong các ông tổ của chữ quốc ngữ,… Sở dĩ Đắc Lộ về sau này được lịch sử nhắc nhở đến nhiều, có lẽ không phải vì ông đã có công kiện toàn chữ quốc ngữ cho bằng ông đã để lại hai quyển sách (tức Từ điển Việt - Bồ - La và Phép giảng tám ngày) được coi như tài liệu duy nhất về chữ quốc ngữ”(47) .
4. Linh mục Nguyễn Hồng khẳng định: “Vượt hơn các cha khác, cha Fracisco de Pina còn có tài học tiếng, cha là người duy nhất trước cha Đắc Lộ, giảng cho dân chúng mà không cần thông ngôn. Cha là thầy dạy tiếng của cha Đắc Lộ sau này”(48) . Cũng trong công trình này, linh mục Nguyễn Hồng cho rằng: “... Cha Đắc-Lộ kể, khi cha tới xứ Nam, cha học tiếng Việt với cha De Pina, mỗi ngày một vài bài, chắc chắn là những bài học đó viết bằng quốc ngữ, kèm theo giải thích bằng tiếng Bồ hay tiếng Ý”(49).
5. GS. Mạc Đường với tham luận: “Người Việt Nam Thiên Chúa giáo ở miền Nam nước ta từ thế kỷ 17 đến thế kỷ 19”, trình bày tại Hội nghị Khoa học: “Một số vấn đề lịch sử đạo Thiên Chúa trong lịch sử dân tộc Việt Nam”(50) , cho rằng: “Linh mục Dòng Tên Pina là người giảng đạo bằng tiếng Việt đầu tiên, người dạy tiếng Việt cho cố đạo cố đạo Alexandre de Rhodes”(51).
6. Nguyễn Phước Tương với bài “Ai là người thật sự sáng chế ra chữ Quốc ngữ”, Tạp chí Xưa & Nay, số 62, tháng 3 & 4-2004, khẳng định: “Thời Pháp thuộc, người Pháp tuyên truyền rằng giáo sĩ Alexandre de Rhodes đã có công sáng chế ra chữ Quốc ngữ. Nhưng theo các nghiên cứu của nhà ngôn ngữ học người Pháp Roland Jacques thì người có công đầu này chính là giáo sĩ Bồ Đào Nha Francisco de Pina,..”(52) . Nhà nghiên cứu Nguyễn Phước Tương cho biết: “Sau nhiều năm tìm kiếm trong hàng vạn trang viết về Đàng Trong ở thế kỷ 17 - 18 còn được lưu giữ tại Thư viện Hoàng gia của cung điện Ajuda ở thủ đô Lisbonne, ông (Roland Jacques - TG chú thích) may mắn phát hiện được một bức thư viết dở, dài 7 trang, của giáo sĩ Francisco de Pina vào đầu năm 1623 gửi cho Khâm sai Jéromino Rodriguez ở Macao, báo cáo về công việc truyền giáo và latinh hoá tiếng Việt.
Giáo sĩ Francisco de Pina đến Đàng Trong vào đầu năm 1617, đặt chân đầu tiên ở Đà Nẵng, sau đó vào giữa năm này, đến truyền đạo ở cảng Cửa Đại, Hội An. Đầu năm 1618, ông chuyển đến Nước Mặn, Quy Nhơn. Đến đầu năm 1621, ông quay lại truyền đạo ở Hội An cho đến đầu năm 1625, Giáo sĩ A. de Rhodes đến Hội Annăm 1624 và học tiếng Việt với ông (Francisco de Pina - TG chú thích) tại đây”(53) .
7. Tác giả An Chi với bài “Alexandre de Rhodes không phải là người sáng tạo ra chữ Việt”, khẳng định: “A. de Rhodes không phải là người sáng chế ra chữ quốc ngữ. Chẳng những thế, ông ta cũng không phải là người châu Âu đầu tiên soạn từ điển về tiếng Việt vì trước ông ta đã có hai giáo sĩ Bồ Đào Nha là G. de Amaral và A. Barbosa. Ông ta chỉ thừa hưởng công trình của hai cố đạo kia rồi thêm tiếng latinh vào theo lệnh của Tòa thánh La Mã mà thôi,…”(54) .
8. Chính Alexandre de Rhodes thừa nhận: “Tuy nhiên trong công cuộc này, ngoài những điều mà tôi đã học được nhờ chính người bản xứ trong suốt gần mười hai năm, thời gian mà tôi lưu trú tại hai xứ Cô-sinh và Đông-kinh (tức Đàng Trong và Đàng Ngoài), thì ngay từ đầu tôi đã học với Cha Francisco de Pina người Bồ Đào Nha, thuộc Hội Dòng Giê-su rất nhỏ bé chúng tôi, là thầy dạy tiếng, người thứ nhất trong chúng tôi rất am tường tiếng này, và cũng là người thứ nhất bắt đầu giảng thuyết bằng phương ngữ đó mà không dùng thông ngôn, tôi cũng sử dụng những công trình của nhiều Cha khác cùng một Hội dòng, nhất là của Cha Gaspa de Amaral và Cha Antonio Barbosa, cả hai ông đều đã biên soạn mỗi ông một cuốn từ điển: Ông trước bắt đầu bằng tiếng An Nam (tức là từ điển Việt - Bồ), ông sau bằng tiếng Bồ - Đào (tức là từ điển Bồ - Việt), nhưng cả hai ông đều đã chết sớm. Sử dụng công khó của hai ông, tôi còn thêm tiếng la tinh theo lệnh các Hồng y rất đáng tôn,...”(55) .
9. Khi đang bài viết này, chúng tôi nhận được “Quà tặng Tạp chí Xưa & Nay”, số 516, tháng 2-2020(56) . Tạp chí đăng bài: “Không có ‘ông tổ duy nhất’ của chữ quốc ngữ” của Nguyễn Thanh Quang và Lm. Gioan Võ Đình Đệ. Sau khi trình bày và phân tích về việc các thừa sai Dòng Tên cùng với cộng sự người Việt đã latinh hoá tiếng Việt (chữ quốc ngữ), hai tác giả kết luận: “Đến nay vấn đề đã ngã ngũ rằng: Chữ Quốc ngữ là một công trình tập thể, trong đó có cả người phương Tây và cả người Việt. Không thể có ‘Ông tổ duy nhất’ của chữ Quốc ngữ”(57).
Cần nói thêm về vấn đề “Alexandre de Rhodes với vấn đề latinh hoá tiếng Việt”. Mục đích cụ thể của latinh hoá tiếng Việt là gì? Phải khẳng định rằng việc latinh hoá tiếng Việt không phải vì lợi ích đối với nhân dân Việt Nam mà chính là lợi ích cho việc truyền giáo; đó là chưa kể về sau việc latinh hoá tiếng Việt trở thành một trong những công cụ xâm lăng Việt Nam của thực dân Pháp(58).
GS. Trương Bửu Lâm khẳng định: “Và đồng thời với giáo sĩ Đắc Lộ, chắc chắn cũng có nhiều giáo sĩ khác quan tâm đến vấn đề phiên âm: Đó là lẽ dĩ nhiên vì công cuộc phiên âm là một lợi khí rất lớn cho việc truyền giáo”(59) . Chính Alexandre de Rhodes cũng khẳng định mục đích latinh hoá tiếng Việt: “Mục đích, theo như cha (Alexandre de Rhodes - TG chú thích) viết, là để giúp các thừa sai tương lai của nước Việt muốn học tiếng nói của người dân và cũng là để giúp cho người Việt muốn học la ngữ để có thể tiếp xúc trực tiếp với đạo các thánh Tông đồ giảng và với Toà thánh Roma”(60) .
Lời lẽ của chính đương sự rõ như ban ngày. A. de Rhodes tham gia latinh hoá tiếng Việt là để phụng sự cho việc truyền bá đức tin Kitô giáo, chứ tuyệt đối không vì bất cứ một lợi ích của người Việt Nam, dù là nhỏ nhoi đi nữa. Với bài viết:“Không có ‘ông tổ duy nhất’ của chữ quốc ngữ” như đã đề cập ở trên, Nguyễn Thanh Quang và Lm. Gioan Võ Đình Đệ khẳng định: “Vì nhu cầu truyền giáo, các vị thừa sai đã dùng mẫu tự gốc latinh để ký âm tiếng Việt”(61) .
Một số người lập luận sai trái cho rằng nhờ latinh hoá tiếng Việt, Việt Nam phổ cập được giáo dục, tiếp thu nhanh chóng những phát minh, tiến bộ khoa học của loài người; lại có người cho rằng: “Nhờ chữ quốc ngữ mà ngày nay tình trạng dân trí của Việt Nam vượt trội hơn nhiều nước vùng Đông Á, nạn mù chữ được thanh toán, một phương tiện giải phóng tinh thần và truyền bá văn hoá vô địch trong vùng Đông Á”(62) . Dù bằng cảm tính đi nữa, lập luận trên đây không thể chấp nhận được. Trước và ngay sau khi latinh hoá tiếng Việt (cho đến cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX), nhiều công trình viết bằng chữ nôm, như Phật hoàng Trần Nhân Tông chuyển tải triết lý Phật giáo với 2 bài phú nổi tiếng: “Cư trần lạc đạo phú”, “Đắc thú lâm tuyền thành đạo ca”; Nguyễn Du với Truyện Kiều nổi tiếng khắp hoàn vũ;... Một điều thấy rõ như ban ngày, đó là Nhật Bản, Trung Quốc và Hàn Quốc, thậm chí như Singapore, Thái Lan,... đâu có latinh hoá mà các nước đó đã phát triển không thua kém các nước Âu Mỹ, một số nước trong số các nước vừa kể đã trở thành “tứ long”, “ngũ long” của châu Á; hoặc ở Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc cho đến nửa sau thế kỷ XX, với chữ viết vốn có của mình, song họ đã đẩy lùi nạn mù chữ. Trong lúc một số nước dù đã latinh vẫn chậm phát triển nếu không nói vẫn là nghèo đói, như Philippin, một số nước ở Trung Nam Mỹ, nhất là các quốc gia châu Phi,... Trên thực tế, người Việt Nam đã tận dụng việc latinh hoá tiếng Việt mà một số thừa sai đặt ra, biến thành lợi khí của chính mình, trước hết là để chuyển tải một cách đầy hiệu lực tư tưởng yêu nước và cách mạng, những phương thức đấu tranh nhằm lật đổ ách thống trị của thực dân Pháp, như trước đây ông cha chúng ta đã sử dụng chữ Hán để làm nên những áng văn thơ tuyệt vời,... góp phần đẩy lùi ách thống trị của các đế chế phương Bắc, như bài “Nam quốc sơn hà” của Lý Thường Kiệt thời chống Tống thế kỷ XI, được xem như là Tuyên ngôn độc lập lần thứ nhất của Việt Nam:
Nam quốc sơn hà Nam đế cư,
Tiệt nhiên định phận tại thiên thư.
Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm,
Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư.
Hoặc “Hịch tướng sĩ” của Trần Quốc Tuấn thời chống Nguyên - Mông, thế kỷ XIII; “Bình Ngô đại cáo” của Nguyễn Trãi sau khi đánh đuổi quân Minh, đầu thế kỷ XV; “Chiếu lên ngôi” của Quang Trung Nguyễn Huệ, cuối thế kỷ XVIII,...
Đặc biệt, sau Cách mạng tháng Tám 1945, Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, đứng đầu là Chủ tịch Hồ Chí Minh, đã vô hiệu hóa “chính sách Pháp hóa tiếng Việt”. Như chúng ta biết ngay sau khi thành lập chính phủ, đất nước ở thế “ngàn cân treo đầu sợi tóc” với ba loại giặc: Giặc đói(63), giặc dốt và xóa giặc ngoại xâm. Vậy mà song song với diệt giặc đói và giặc ngoại xâm, Chính phủ Hồ Chí Minh lại mở ra mặt trận văn hóa với sắc lệnh thành lập Nha Bình dân học vụ, để rồi khắp nơi làng trên, xóm dưới; từ nông thôn đến đô thị, trẻ già trai gái đều tham gia bình dân học vụ, việc học chữ quốc ngữ (latinh hoá tiếng Việt) bắt buộc và không mất tiền. Chính phủ, đứng đầu là Chủ tịch Hồ Chí Minh, nhận thức rằng thực dân Pháp sẽ không từ bỏ việc tái xâm lăng Việt Nam với ý đồ Pháp hóa nước Việt. Đến khi thực dân Pháp tiến hành tái chiếm Việt Nam (19-12-1946), “chính sách Pháp hóa tiếng Việt” đã hoàn toàn thất bại, đồng thời nền tảng nhận thức của xã hội cũng đã thay đổi, góp sức cho cuộc kháng chiến chống Pháp thắng lợi. Chính sách bình dân học vụ là thắng lợi của toàn dân, nhưng chiến công hàng đầu là của Chính phủ Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa, đứng đầu là Chủ tịch Hồ Chí Minh, qua quyết định đưa chữ quốc ngữ đến với toàn dân.
Đây là chính sách “tương kế tựu kế” vốn là truyền thống của dân tộc Việt Nam. Đúng như như GS. Trần Chung Ngọc khẳng định việc latinh hoá tiếng Việt, đây chẳng qua là “gậy ông đập lưng ông” mà thôi: “Sự sáng tạo ra chữ Quốc ngữ với những mục đích đen tối hiển nhiên không phải để giúp người Việt mở mang đầu óc mà để cải đạo và cắt đứt nền văn hoá tổ tiên của họ. Nhưng cha ông chúng ta đã dùng nó làm lợi khí để khai phóng dân tộc. Vậy chúng ta nên biết ơn ông cha chúng ta hay biết ơn kẻ tạo ra nó với những ý đồ đen tối?
Một tên giặc tới nhà chúng ta tạo ra một vũ khí để dễ bề quyến rũ con em nhẹ dạ theo chúng phản lại tổ tiên, chúng ta dùng ngay vũ khí đó để mở mang đầuóc của tất cả những người ở trong gia đình, nhờ đó mà gia đình chúng ta bảo vệ được truyền thống luân lý, đạo đức gia đình, bảo toàn gia tài của tổ tiên khỏi bị cướp đi. Vậy chúng ta nên nhớ ơn những người trong gia đình có sáng kiến dùng ngay vũ khí của địch để đánh địch, hoặc là chúng ta nhớ ơn kẻ đã mang vũ khí đến nhà chúng ta để cướp đi của cải, tài sản và gây bất hoà trong gia đình chúng ta? Tôi hy vọng vấn đề công và tội của Alexandre de Rhodes nay đã sáng tỏ”(64) .
Từ sự luận giải trên đây, điều khẳng định việc latinh hoá tiếng Việt của các thừa sai Dòng Tên không phải vì lợi ích đối với nhân dân Việt Nam mà vì công cuộc truyền Thiên Chúa giáo vào Việt Nam. Alexandre de Rhodes không phải là người đầu tiên và duy nhất la tinh hoá tiếng Việt. Chữ quốc ngữ là một công trình tập thể, trong đó có cả người phương Tây và cả người Việt.
2.2. Alexandre de Rhodes với văn hoá Việt Nam.
Trước hết chúng ta phải nắm bắt những thừa sai đến truyền đạo ở Đàng Trong, Đàng Ngoài nghĩ gì về văn hoá của người Việt. Theo họ, nhân dân Đại Việt, Đàng Trong cũng như Đàng Ngoài “có một nền văn hoá rất cao (TG nhấn mạnh). Họ có những vần thơ, những vở tuồng, những câu hát, những cuộc giải trí và những ca vũ riêng của họ”(65) . Chính thừa sai Christophe Borri đã viết: “Dân chúng ở nhiều nước Đông Á thường coi những người Tây phương là tục tằn, tìm cách tránh mặt, khinh bỉ thì ở xứ Nam, trái lại dân chúng kéo đến gặp chúng tôi, hỏi han chuyện vãn, mời chúng tôi dùng bữa với họ. Nói chung, họ cư xử với chúng tôi một cách lịch sự, thân mật của một dân tộc có một văn hoá cao”(66) .
Nhưng Thiên Chúa giáo du nhập Việt Nam qua các thừa sai, đã tấn công thẳng vào các nguyên lý đạo đức và chính trị Nho giáo vốn là nền tảng của xã hội cổ truyền Việt Nam. Theo G. Curon: “Trừ một vài nhân vật rất hiếm hoi có đầu óc phóng khoáng, các thừa sai lấy thái độ thù nghịch không nhân nhượng đối với tất cả tôn giáo và tất cả luân lý bản xứ, họ hoàn toàn bất cần đếm xỉa những khía cạnh tích cực và ảnh hưởng đạo đức của những triết lý đó,... và uy quyền mà các triết lý đó đã un đúc từ ngàn xưa. Đó là trường hợp của việc thờ cúng tổ tiên mà các thừa sai nhất quyết từ chối không nhân nhượng,... Đối với họ, đạo đức Khổng giáo bao gồm bổn phận của con đối với gia đình và bổn phận đối với quốc gia. Các thừa sai buộc họ cải đạo bằng cách từ khước ngay cả bản chất công dân, buộc họ phải nhận điều kiện tiên quyết là chối bỏ nguyên tắc đầu tiên làm điểm tựa cho mọi đạo đức Khổng giáo”(67) .
Rhodes viết cuốn “Phép Giảng Tám Ngày” bằng tiếng Việt nhằm mục đích truyền Thiên Chúa giáo vào Việt Nam, nhưng trong sách này, Rhodes đã dùng những từ mang tính miệt thị văn hóa Việt Nam; thóa mạ, hạ cấp và chia rẽ dân tộc Việt Nam. Như chúng ta biết, ở Việt Nam, Tam giáo: Nho - Phật - Lão được xem như rường cột của chế độ phong kiến, vua là tối thượng, theo tư tưởng Quân – Sư – Phụ, nhưng trong mắt Rhodes: “Bởi Tam giáo này, như bởi nguồn độc”(68) .
Với Lão Tử, theo Rhodes: “Giáo thứ hai ở trong nước Ngô bởi Lão tử nào mà ra: Kẻ theo giáo này, thì lấy Lão Tử làm nên trời đất, dầu trong sách Đại minh đã tỏ tường rằng, mấy nghìn năm trời đất đã trước Lão Tử ấy. Giáo này thì thờ ma quỉ mà làm những phép giả,...”(69) .
Với Nho giáo, thừa sai Tissanier cho rằng Nho giáo - “tôn giáo của giới thượng lưu trí thức ở Đông Kinh, của nhà vua, nhà chúa”(70) . Nhưng theo Rhodes, về phương diện thần học, học thuyết Khổng Tử gác ngoài vấn đề Đấng Tạo hoá và với việc phủ nhận con người có hồn thiêng bất tử, nên học thuyết của ông đã “đi đến chỗ vô thần, mở rộng cửa cho tất cả những thói xấu, chỉ còn để lại một hình ảnh lu mờ, một bóng dáng bên ngoài của nhân đức”(71) . Trong cuốn “Phép Giảng Tám Ngày”, Rhodes viết: “Ông Khổng Tử ấy biết đức Chúa cả, làm nên mọi sự, là cội rễ mọi sự thánh, mọi sự lành, hay là chẳng biết, ví bằng đã biết, mà làm thầy, thì phải dạy đầy tớ cho biết cùng, mà thờ thầy cho nên, song le ông Khổng chẳng có làm sự ấy, vì vậy chẳng phải hiền, chẳng phải thánh, thật là độc dữ”(72) . Chúng ta nghĩ sao về Rhodes khi viết những dòng này, trong lúc Khổng Tử được hầu hết người Á Đông xưng tụng là nhà hiền triết, là “Vạn thế sư biểu”, nhiều học lý của Nho giáo vẫn còn giá trị đến ngày nay,...
Đối với Phật giáo, Rhodes gọi Đức Phật Thích Ca bằng “thằng” và “hay lừa dối”: “Như thể có chém cây nào đục cho ngã, các ngành cây ấy tự nhiên cùng ngã với. Vậy thì ta làm cho Thích Ca, là thằng hay dối người ta, ngã xuống, thì mọi truyện dối trong đạo Bụt bởi Thích Ca mà ra, có ngã với thì đã tỏ”(73) . Chúng ta nghĩ thế nào khi Phật giáo đã “đồng hành cùng dân tộc” ngay từ những ngày đầu du nhập; Phật Thích Ca được Liên Hiệp Quốc đánh giá là một vĩ nhân văn hóa của nhân loại. Hàng năm, Liên Hiệp Quốc đều tổ chức Đại lễ VESAK(74) .
Với những gì viết trong cuốn “Phép Giảng Tám Ngày” về Tam giáo như đã đề cập, cho thấy Alexandre de Rhodes trịch thượng, âm mưu triệt tiêu văn hóa Việt Nam. Sở dĩ như vậy là vì Rhodes tin rằng: “Lòng nhiệt thành của các cha đã đem lại nhiều kết quả làm cho ma quỉ, kẻ thù của các cha phải lo ngại”(75).
Chúng ta nghĩ gì khi Rhodes cùng những cộng sự của ông được chính quyền Đàng Trong và Đàng Ngoài cho phép, tạo mọi điều kiện để họ truyền đạo từ Bắc chí Nam. Chính Alexandre de Rhodes cho biết: “Vua xứ Bắc cho chúng tôi xây cất nhà cửa và nhà thờ gần hoàng cung. Tại đó, chúng tôi đã được giúp đỡ rất nhiều trong khi thi hành phận sự”(76) . Thế mà cũng trong thời gian ở Đại Việt, Rhodes viết cuốn “Phép Giảng Tám Ngày” với những lời lẽ như trên. Một tác phẩm giảng đạo bằng ngôn ngữ Việt Nam với những lời lẽ như thế, giúp chúng ta thấy rõ Alexandre de Rhodes là vị thừa sai thế nào? Tư cách truyền giáo của thừa sai Dòng Tên Alexandre de Rhodes như thế, làm sao chúng ta tôn vinh, đặt tên đường, tên trường được! Chúng tôi ước mong các độc giả khách quan đánh giá.
Nhân đây, xin sơ lược đôi nét về Phật giáo Việt Nam kể từ khi du nhập. Lý Nam Đế khi vừa đánh thắng quân xâm lược nhà Lương đã cho dựng chùa lớn, đặt tên là Khai Quốc; sự kiện lịch sử này đủ để nói lên công nghiệp cứu nước và dựng nước Phật giáo(77) ; cũng không phải ngẫu nhiên mà Đinh Tiên Hoàng phong chức Tăng thống cho nhà sư Ngô Chân Lưu, ban hiệu là Khuông Việt Thái sư; vua Lê Đại Hành chọn Đỗ Pháp Thuận tham vấn về “vận nước”, rồi làm “giang hộ” đón sứ Tống là Lý Giác; Vạn Hạnh thiền sư “chăn dắt” Lý Công Uẩn từ thời thơ ấu, để rồi mở ra thời kỳ đất nước thịnh trị với võ công, văn trị hiển hách trong lịch sử Việt Nam như tên gọi thủ đô Thăng Long(78) đã hàm chứa.
Thời đại Lý - Trần (1010 - 1400), được xem như kỷ nguyên quân chủ Phật giáo huy hoàng nhất, ba học thuyết Nho - Phật - Lão vốn đã “đồng quy”, như Trần Thái Tông khẳng định: “Đại giáo của Đức Phật là phương tiện để mở lòng mê muội, là con đường soi rõ lẽ tử sinh. Còn trách nhiệm nặng nề của tiên thánh ta đạt mực thước cho tương lai, nêu khuôn phép cho hậu thế”(79) .
Thời các chúa Nguyễn ở Đàng Trong, “đây cũng là giai đoạn Phật giáo chính thức tuyên xưng như quốc đạo và quốc giáo chẳng khác gì giai đoạn Lý Trần”(80) . Có nhiều nguyên nhân, nhưng một nguyên nhân không thể thiếu được, đó là việc các chúa Nguyễn chọn Phật giáo làm chỗ dựa tinh thần cho chế độ bắt nguồn từ truyền thống gắn bó của Phật giáo với dân tộc kể từ khi du nhập, đã kiến tạo đất nước đất nước Đại Việt với những võ công, văn trị hiển hách. Hơn ai hết, các chúa Nguyễn nắm bắt một cách sâu sắc về sự đóng góp của Phật giáo trong việc đối trị với phong kiến Trung Hoa để giữ vững nền tự chủ của đất nước. Đây là bài học lịch sử có ý nghĩa to lớn đối với việc tạo dựng sự nghiệp của các chúa Nguyễn ở Đàng Trong(81) . Thời hiện đại với phong trào “cởi cà sa, mặc chiến bào” trong kháng chiến chống Pháp (1945 - 1954), rồi hình ảnh Thích Quảng Đức ngồi yên trong ngọn lửa rực đỏ với tâm nguyện: “Thế giới hoà bình, chúng sinh an lạc”; Phật tử Nhất Chi Mai với nguyện ước “Xin đem thân làm đuốc ... Xin Việt Nam hoà bình”,... trong kháng chiến chống Mỹ (1954 - 1975).
2.3. Alexandre de Rhodes với chủ quyền dân tộc trước chủ nghĩa thực dân Pháp.
Đây là điều quan trọng nhất, bởi vấn đề này định rõ nhất công và tội của Alexandre de Rhodes đối với dân tộc Việt Nam.
Như chúng ta biết người Việt với đức tính khoan dung, ngay cả những người Thiên Chúa giáo cũng thừa nhận: “Nhờ những gì cao quý trong đạo Phật và đạo Khổng, người Việt Nam có một tâm hồn đạo đức sâu xa, từ bi thương người, nhẫn nhục làm ăn, tôn trọng lễ nghĩa cương thường là những điều rất hợp với đạo tự nhiên”(82) . Vì vậy, họ dễ dàng bỏ qua hai vấn đề như đã đề cập trên đây; nhưng vấn đề này (2.3.) thì không một người Việt Nam yêu nước nào chấp nhận (cho Alexandre de Rhodes) được. Bởi 1.000 năm Bắc thuộc, tiếp theo là các cuộc kháng chiến chống Tống, Nguyên Mông, Minh, Thanh, ... rồi hơn 100 năm bị chủ nghĩa thực dân cũ và mới Pháp - Mỹ đô hộ; hơn ai hết, nhân dân Việt Nam đã chịu bao cực hình do ngoại tộc phương Bắc và phương Tây gây nên; rằng nhân dân Việt Nam đã đổ biết bao máu xương để đổi lấy độc lập, tự do. Vậy bất cứ một ai, dù là chỉ với âm mưu, động đến chủ quyền Việt Nam thì kẻ đó đối với dân tộc là đại tội.
Để vấn đề trên đây được sáng tỏ, cần phải rõ hơn linh mục Dòng Tên Alexandre de Rhodes đã hoạt động ra sao trong quá trình truyền đạo ở Đàng Trong và Đàng Ngoài? Trước hết phải khách quan mà nhận rằng cả chúa Nguyễn và chúa Trịnh vì quyền lực của dòng họ, đã tìm cách tiêu diệt lẫn nhau, bảy cuộc chiến tranh giữa Đàng Ngoài và Đàng Trong (1627, 1633, 1643, 1648, 1655, 1661 và 1672) là một minh chứng cụ thể. Cuộc nội chiến giữa chúa Trịnh và chúa Nguyễn đã tạo điều kiện cho các thừa sai Dòng Tên hoạt động ở Đàng Ngoài và Đàng Trong và Rhodes đến Đại Việt truyền đạo giữa lúc cuộc nội chiến đang diễn ra. Với chúa Nguyễn cần phải tranh thủ các thừa sai: “Các thừa sai Dòng Tên được chúa Nguyễn giữ lại trong xứ mình chỉ vì lý do chính trị, thương mại với người Bồ. Nhà chúa cần được họ tiếp tế đạn dược, súng ống để đương đầu với chúa Trịnh ngoài Bắc”(83) ; trong lúc đó “họ Trịnh cũng cần mua súng đạn của người Bồ. Cũng theo chính trị họ Nguyễn trong Nam, Trịnh Tráng yêu cầu thừa sai đến truyền giáo để bảo đảm thương mại”(84) . Tuy vậy, đứng về chủ quyền dân tộc, chúa Trịnh ở Đàng Ngoài và chúa Nguyễn ở Đàng Trong đều thống nhất. Điều này là khẳng định, bởi Chúa Trịnh và chúa Nguyễn đã nhiều lần trục xuất Rhodes ra khỏi Đàng Ngoài và Đàng Trong vì những hoạt động truyền đạo của Rhodes đã gây phương hại đến an ninh nước Việt.
Ngày 27-12-1624, Rhodes vào Đàng Trong(85) . Đầu năm 1625, Rhodes cùng với Francisco de Pina(86) ở Quảng Nam và Thuận Hoá. Nhà sử học Phan Khoang, sống ở miền Nam (Việt Nam Cộng hoà), tuy dè dặt nhưng cũng cho biết những gì Rhodes đã viết về Đại Việt: “Sau 6 tháng học tập đã thạo tiếng Việt và dùng giảng đạo cho tín đồ được. Trong 7 năm ở Đàng Trong và ở Đàng Ngoài, ông (tức Rhodes - TG chú thích) biết rõ phong tục, tính tình người Việt, thông thuộc sử ký, địa dư nước nầy, nên có nhiều sách nói về nước ta, sách này có nhiều tài liệu chắc chắn và đầy đủ hơn các sách, các bài ký thuật ra đời từ trước đến bây giờ”(87) . Điều này cho thấy Rhodes nắm tình hình Đại Việt.
Tháng 3-1627, Rhodes đến Đàng Ngoài để truyền đạo tại đây. Rhodes đã để lại xứ sở này những trang miêu tả hào hứng: “Đây là một xứ sở thần tiên, đẹp, phì nhiêu, khí hậu tuyệt vời và lụt lội thì mang lại những điều bổ ích,... Dân chúng rất giàu và những thầy thuốc của họ rất giỏi giang khéo léo: Công lý ngự trị khắp nơi và tội ngoại tình thì bị nghiêm trị”(88) .
Theo Linh mục Bùi Đức Sinh, khi đến Đàng Ngoài, Rhodes “cho tổ chức lại và đặc biệt quan tâm đến đào tạo. Đó là gồm những thanh niên độc thân, để lúc nào cũng có thể sống bên các thừa sai và hy sinh tất cả cho hoạt động truyền giáo”(89) . Chỉ chừng đó thôi cũng đủ để chúa Trịnh trục xuất Rhodes vào cuối tháng 3-1629(90). Nhưng vốn là một người với nhiều mưu mô và xão quyệt, Rhodes vẫn lén lút vào Nghệ An; đầu năm 1630, vị thừa sai này xuất hiện ở Kẻ Chợ (tức Hà Nội - TG chú thích), tiếp tục truyền đạo ở đây. “Trịnh Tráng thấy vậy cũng làm ngơ”(91). Tháng 5-1630, Rhodes quay lại Áo Môn.
Rhodes trở lại xứ Nam (1640 - 1645). Thời gian này, Rhodes lui tới Đàng Trong nhiều lần, song lần nào đều bị chúa Nguyễn trục xuất. Do Lời thề của thừa sai Dòng Tên dẫn đường như đã đề cập, Rhodes vẫn không nãn lòng. Ngày 24-12-1640, Rhodes tới Cửa Hàn và sau đó Rhodes ra Kim Long (Huế), biếu chúa Thượng Nguyễn Phúc Lan nhiều lễ vật quý; rồi trở về Hội An, bị quan trấn thủ Quảng Nam trục xuất khỏi Đàng Trong. Tháng 9-1640, Rhodes trở về Ma Cao.
Tháng 1-1642, Rhodes trở lại Đàng Trong lần thứ 3. Nhưng không lâu, Rhodes bị trục xuất; Rhodes phải rời khỏi Kim Long về “cửa Hàn trốn tránh nay đây mai đó,... Sau hơn một năm lén lút hoạt động, người Bồ Đào Nha khuyên Rhodes về Macao, để năm sau sẽ trở lại đem theo lễ vật biếu Chúa xin được tự do truyền đạo, như vậy sẽ có lợi hơn”(92).
Tháng 4-1644, Rhodes trở lại Nam lần thứ tư với nhiều lễ vật, nhưng vẫn không được Chúa Nguyễn cho quyền tự do truyền đạo mà còn có lệnh trục xuất khỏi Đàng Trong. Trước tình thế đó, Rhodes thấy cần hy sinh mạng sống ở lại với đàn chiên, bởi theo Rhodes “ra đi lúc này là hèn nhát. Cha (tức Rhodes - TG chú thích) định sẽ lẫn tránh trong một chiếc thuyền ban ngày lênh đênh trên các khúc sông ngòi để ban đêm đi thăm giáo dân các họ,...”(93) . Tháng 9 năm đó, Rhodes đánh lừa bằng cách xuống tàu Bồ Đào Nha, để chúa Nguyễn và mọi người tưởng thật,... Rồi chuyến tàu đó đưa Rhodes vào Qui Nhơn; sau đó Rhodes ra Quảng Bình, rồi bị bắt đưa về Kim Long, bị chúa Nguyễn kết án trảm quyết, nhưng nhờ lòng nhân của các quan, Rhodes “bị trục xuất vĩnh viễn ngày 7-3-1645”(94). Theo Linh mục Nguyễn Hồng: “Lệnh trục xuất được tuyên bố trước công chúng cấm cha (tức Rhodes - TG chú thích) không được trở lại xứ Nam, và không một tàu buôn nào được cả gan chở cha (tức Rhodes - TG chú thích) vào xứ này, nếu trái lệnh thì cha và vị thuyền trưởng sẽ bị chém đầu”(95) .
Tưởng rằng chinh phục Đại Việt thông qua việc truyền đạo, nhưng Rhodes đã thất bại cả Đàng Ngoài lẫn Đàng Trong, không chỉ một lần, hai ba bốn lần ... Nếu không nhờ lòng khoan dung của chúa Nguyễn, Rhodes đã bị xử trảm. Trong tình thế bế tắc đó, Giáo hoàng Roma triệu hồi Rhodes về châu Âu xin viện trợ, để tiếp tục công cuộc truyền giáo mới. Rhodes đến Roma năm 1649, đúng lúc Toà thánh Vatican đang muốn tách công cuộc truyền giáo ở châu Á khỏi quyền lực của Hoàng đế Bồ Đào Nha(96) . Rhodes trình bày trước hiệp hội truyền giáo Congregation Propaganda Fide kế hoạch thiết lập tại Việt Nam một giáo đoàn thoát khỏi quyền lực của Hoàng đế Bồ Đào Nha và được Giáo hoàng hân hoan chấp nhận.
Vốn là con người lắm gian manh, sau nhiều lần bị trục xuất rồi cố quay lại, thậm chí có lệnh trảm quyết, nhưng đổi lại là Rhodes đã thâu thập được tình hình Đàng Trong và Đàng Ngoài. Có thể xem đây là món hời cho chủ nghĩa thực dân Pháp, do đó khi trở về Pháp (1652), Rhodes đã đề nghị triều đình Louis XIV hãy cung cấp binh lính (soldats) để nhằm giúp ông mở rộng nước Chúa, không những chỉ riêng Việt Nam mà toàn cõi phương Đông. Trong cuốn Hành trình và truyền giáo (Divers Voyages et Missions), xuất bản tại Paris năm 1653, Rhodes viết: “J’ai cru que la France, étant le plus pieux royaume du monde, me fournirait plusieurs soldats qui aillent à la conquête de tout l’Orient, pour l’assujetter à Jésus Christ”(97) . Trong bài viết “Ai làm ra chữ quốc ngữ?” đăng trên báo Tuổi Trẻ ngày 31-1-1993, Giáo sư Hoàng Tuệ đã dịch câu đó như sau: “Tôi nghĩ nước Pháp, vương quốc mộ đạo nhất, có thể cấp cho tôi binh lính để chinh phục toàn phương Đông, đặt nó dưới quyền Jésus Christ”.
Để gia tăng sự hào hứng và lòng tin đối với “soldats”, cũng trong Hành trình và truyền giáo, Rhodes viết: “Trên đường từ Lyon tới Paris, tôi nghiệm thấy có sự quan phòng rất đặc biệt của Chúa tôi vẫn coi như kim chỉ nam và mẫu mực. Để ra mắt ở Pháp, tôi cần có thiên thần hộ vực để tôi lọt vào triều đình vua cao cả nhất hoàn cầu. Thế là tôi gặp ở Roanne đức Henri de Maupa, giám mục thành Puy, tu viện trưởng Saint Denis, Đệ nhất tuyên uý của Hoàng hậu. Ngài có nhã ý cùng đi với tôi trong cuộc hành trình nhỏ bé này”(98) .
Không còn nghi ngờ gì nữa, về mặt lịch sử, qua lời đề nghị với triều đình Loius XIV cùng những thông tin về tình hình của kinh tế, chính trị Việt Nam, cho thấy Rhodes có tội lớn với dân tộc, vì như En Chine đã viết: “Đứng về mặt chính sách thuộc địa, thừa sai vẫn luôn luôn được xem như các người phù trợ cho văn hoá Tây phương, ‘lính canh dũng cảm’ giương cao ngọn cờ tổ quốc”(99) . Có người cho rằng Pháp mở đầu cuộc xâm lược Việt Nam từ ngày 1-9-1858 bằng việc đánh vào Đà Nẵng, như vậy là trên 200 năm, kể từ khi Rhodes có lời đề nghị, khiến Rhodes chẳng có tội gì trong việc Pháp xâm lược Việt Nam, như thế là không thấy “cái biện chứng của lịch sử”.
KẾT LUẬN
Quá khứ lịch sử là cội nguồn sâu xa và cũng là bài học kinh nghiệm cho cách xử sự và hành động của chúng ta ngày nay và muôn thế hệ mai sau. Từ kinh nghiệm được nhận thức một cách cảm tính, chúng ta tiến đến nhận thức lý tính, nghĩa là chính xác khách quan, trung thực như lịch sử đã diễn ra. Nhận thức lịch sử không đơn giản chút nào, nhất là đối với sự kiện lịch sử, một nhân vật lịch sử đã tạo ra những đau thương đối với dân tộc,... Nhưng có thể tránh không lặp lại những sai lầm đã phạm phải trong lịch sử, mà muốn vậy thì không được né tránh hoặc cố quên đi những trang sử mà chúng ta không thích. Nghiên cứu lịch sử chính là vì nhu cầu của cuộc sống hôm nay; mặt khác, chính tầm cao của ngày hôm nay, cho phép ta hiểu lại lịch sử một cách sâu sắc hơn,... (TG nhấn mạnh). Chúng ta có thể khác nhau về thành phần xã hội, về niềm tin, tôn giáo,... song chúng ta đều bình đẳng trước chân lý khách quan. Không ai có thể tự cho mình độc quyền nắm giữ chân lý. Hiểu như vậy, chúng tôi đi đến những nhận thức lịch sử cần được khẳng định về linh mục Dòng Tên Alexandre de Rhodes.
Một là, Alexandre de Rhodes không phải là người đầu tiên sáng chế chữ quốc ngữ. Chữ quốc ngữ là sản phẩm chung của thừa sai phương Tây và cả người Việt Nam. Mục đích của latinh hoá tiếng Việt là để truyền Thiên Chúa vào Việt Nam, chứ không vì lợi của người Việt Nam, đó là chưa kể về sau, thực dân Pháp âm mưu biến nó trở thành công cụ để thống trị Việt Nam. Người Việt Nam “tương kế tựu kế” biến chữ quốc ngữ thành lợi khí của mình. Vì vậy, chống việc vinh danh Rhodes không đồng nghĩa với chống chữ quốc ngữ.
Hai là, đối văn hoá Việt Nam, qua “Phép Giảng Tám Ngày”, Alexandre de Rhodes đã phá, bài xích Tam giáo của người Việt. Điều đáng chú ý là Rhodes đã dừng những ngôn từ hạ cấp đối truyền thống tín ngưỡng, tôn giáo người Việt. Ngôn từ của Rhodes thật không phù hợp với vị thừa sai. Đây là một trong những lý do khiến chúng ta không đồng tình với việc vinh danh Rhodes.
Ba là, khách quan mà nhận rằng cuộc nội chiến giữa chúa Trịnh và chúa Nguyễn đã tạo điều kiện cho các thừa sai Dòng Tên hoạt động ở Đàng Ngoài và Đàng Trong. Thế nhưng trong suốt thời gian có mặt ở Đàng Trong và Đàng Ngoài, ít nhất là từ năm 1617 đến năm 1645, các thừa sai Dòng Tên, trong đó Rhodes là người được đánh giá là xông xáo nhất, đã không thành công trong “cuộc chinh phục linh hồn các xứ An Nam”(100) , trái lại, Rhodes đã nhiều lần bị chúa Trịnh và chúa Nguyễn trục xuất. Theo chúng tôi, lý do chủ yếu nhất biến Rhodes trở thành tội đồ của dân tộc, bằng việc vận động triều đình Pháp để xin binh lính xâm lược Việt Nam. Điều khẳng định Rhodes được xem như kẻ gián điệp đầu tiên trong lịch sử xâm lược Việt Nam của thực dân Pháp. Việc chưa thành nhưng chính Rhodes đã đặt nền tảng cho thực dân Pháp xâm lược Việt Nam về sau. Điều đó càng khẳng định việc vinh danh Rhodes cần loại bỏ để “lịch sử đúng với lịch sử”.
____________________
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Ban Nghiên cứu lịch sử Đảng trung ương, Những sự kiện lịch sử Đảng, Tập I (1920 - 1945), Nxb. Sự Thật, Hà Nội, 1976.
2. Đỗ Quang Chính, Lịch sử chữ quốc ngữ, Sài Gòn, 1972.
3. Đường Sống (Nhật báo), ngày 26-3-1956, Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II, Ký hiệu tài liệu: ĐệICH-19466.
4. Thích Nhất Hạnh, Vietnam, Lotus in a Sea of Fire, New York, USA, 1967.
5. Phạm Ngộ Hiên, Nguyễn Hoà Đường, Nguyễn Bá Am và Trần Trình Hiên, Tây dương Gia tô bí lục (Ngô Đức Tộ dịch và giới thiệu), Việt Nam P.O. Box 712502, San Diego, CA, USA, 92171, USA, 1999.
6. Nguyễn Hồng, Lịch sử truyền giáo ở Việt Nam, Quyển I, (Các Thừa sai Dòng Tên 1615 - 1665), Nxb. Hiện Tại, Sài Gòn, 1959.
7. Bùi Kha, Alexandre de Rhodes & vấn đề chữ Quốc ngữ, Nxb. Hội Nhà văn, Hà Nội, 2018.
8. Phan Khoang, Việt sử xứ Đàng Trong, Nxb. Khai Trí, Sài Gòn, 1967.
9. Trương Bửu Lâm, Việt Nam khảo cổ Tập san, số 2, Sài Gòn, 1961.
10. Hoàng Văn Lân, Đặng Huy Vận, Mưu đồ chính trị của Alếchxăngđờrốt và vấn đề chữ quốc ngữ, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, Viện Sử học, Viện Khoa học Xã hội Việt Nam, số 63, tháng 6, 1964.
11. Nhiều tác giả, Lịch sử Việt Nam (từ nguồn gốc đến ngày nay), Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội, 1998.
12. Nhiều tác giả, Sáng ngời Hồ Chí Minh những bài viết tâm đắc, Nxb. Công an Nhân dân, TP. Hồ Chí Minh, 2005.
13. Phòng Thông tin tư liệu thuộc Ban Tôn giáo của Chính phủ, Một số Tôn giáo ở Việt Nam, Hà Nội, 1995.
14. Nguyễn Thanh Quang và Lm. Gioan Võ Đình Đệ, Không có “ông tổ duy nhất” của chữ quốc ngữ, Tạp chí Xưa & Nay, số 516, tháng 2 - 2020.
15. Aleaxandre de Rhodes, Phép giảng tám ngày (Bản chụp cuốn sách in đầu tiên bằng chữ quốc ngữ), Roma, Italia, 1651.
16. Alexandre de Rhodes, Từ điển Annam - Lusitan - Latinh (tức Từ điển Việt - Bồ - La), Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1991.
17. Aleaxandre de Rhodes, Hành trình và truyền giáo (Divers Voyages et Missions) (Nguyễn Khắc Xuyên dịch), Ủy ban Đoàn kết Công giáo Thành phố Hồ Chí Minh, 1994.
18. https://sachhiem.net/CHARLIE/CN_CGTBVT/CN_CGTBVT_9.html.
19. Bùi Đức Sinh, Lịch sử Giáo hội Công giáo, Quyển hai, Nxb. Chân Lý, Sài Gòn, 1994.
20. Phạm Văn Sơn, Việt sử tân biên (Từ Tây Sơn mạt điệp đến Nguyễn sơ), Quyển IV, Tủ sách Sử học Việt Nam, Sài Gòn, 1961.
21. Chu Văn Trình trong “Gia tô thực dân sử liệu, Tập 1”, Tác giả xuất bản, florida, USA, 1990.
22. Nguyễn Xuân Thọ, Bước mở đầu của sự thiết lập hệ thống thuộc địa Pháp ở Việt Nam (1858 - 1897), Nxb. Hồng Đức, Tp. Hồ Chí Minh, 2016.
23. Cao Huy Thuần, Giáo sĩ thừa sai và chính sách thuộc địa của Pháp tại Việt Nam (1857 - 1914), Nxb. Tôn giáo, Hà Nội, 2003.
24. Hoàng Tuệ, “Ai làm ra chữ quốc ngữ?”, Báo Tuổi Trẻ ngày 31-1-1993.
25. Uỷ ban Khoa học Xã hội Việt Nam và Ban Chính phủ, Một số vấn đề lịch sử Đạo Thiên Chúa trong lịch sử dân tộc Việt Nam, Viện Khoa học Xã hội và Ban Tôn giáo Thành phố Hồ Chí Minh, 1988.
26. Lý Khôi Việt, Phật giáo & Quốc đạo Việt Nam, Viện Tư tưởng Việt Phật, USA, (không ghi năm xuất bản).
________
GHI CHÚ
(1) , (2), (3)&(4) https://nhatbook.com/2019/09/22/ve-cau-chuyen-le-van-tam/
(5) Ban Nghiên cứu lịch sử Đảng trung ương, Những sự kiện lịch sử Đảng, Tập I (1920 - 1945), Nxb. Sự thật, Hà Nội, 1976, tr. 222.
(6) Các văn kiện gồm: Chánh cương vắn tắt, Sách lược vắn tắt, Chương trình vắn tắt, Điều lệ vắn tắt của Đảng và Lời kêu gọi.
(7) Lê Mậu Hãn, Hồ Chí Minh với ngọn cờ độc lập dân tộc trong cương lĩnh đầu tiên của Đảng, trong “Sáng ngời Hồ Chí Minh những bài viết tâm đắc”, Nxb. Công an Nhân dân, TP. Hồ Chí Minh, 2005, tr. 382-383, in lại trong sách: Hồ Chí Minh - Chân dung và Di sản, Nxb. Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, 2017, tr. 357.
(8) Khi đang viết bài này, chúng tôi nhận được bài của Huy Vũ: “Chống lại âm mưu bóp méo lịch sử”, đăng trên báo Đất Việt của một anh bạn chuyển (phanvanhoang@gmail.com, 27-2-2020). Tôi tâm đắc nhất là câu nói của Tổng thống Nga Putin: “Việc cần làm là chú ý đến lịch sử, để lịch sử không bị bóp méo, làm giảm tầm quan trọng về chiến công của nhân dân trong sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc. Tất cả những điều này hết sức quan trọng, cần được gìn giữ trong kho báu ý thức cộng đồng và sẽ có ích cho đất nước”.
(9) Từ tiểu học cho đến đại học, trước 30-4-1975, tôi đều học ở miền Nam Việt Nam do chính quyền Việt Nam Cộng hoà quản lý.
(10) Ngoài Đắc Lộ, nhiều nơi có trường mang tên Perllerin, ... hoặc cư xá Xavier, ...
(11) Năm 1974, Linh mục Hoàng Cao Khải bảo vệ Cao học sử với đề tài: “Vai trò của Giám mục Bá-Đa-Lộc đối với Nguyễn Ánh (1784-1799)” tại Trường Đại học Văn khoa, Viện Đại học Huế. Trang đầu của luận văn ghi: “Trường Đại học Văn khoa Huế không tán thành và cũng không phản đối những ý kiến phát biểu trong tập tiểu luận này. Những ý kiến đó tác giả chịu hoàn toàn trách nhiệm”. Điều này cho thấy một sức ép “tế nhị” từ phía chính quyền “Việt Nam Cộng hoà”.
(12) Báo Đường Sống ngày 26-3-1956, Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II, Ký hiệu tài liệu: ĐệICH-19466.
(13) Thích Nhất Hạnh, Vietnam, Lotus in a Sea of Fire, New York, 1967, tr. 56.
(14) Vì một vài lý do, tôi không dự thi nghiên cứu sinh được trong năm 1981.
(15) Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 63, 1964, tr. 14 - 28. Hoàng Văn Lân và Đặng Huy Vận đều là chuyên gia đầu ngành lịch sử của nước Việt Nam dân chủ cộng hoà.
(16) Lúc đó, Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV tại Đà Lạt chưa thành lập.
(17) Nguyên bản tiếng Pháp: Les Désbuts de L’installation du Système Colonial Francais du Vietnam (1858 - 1897); bản dịch: “Bước mở đầu của sự thiết lập hệ thống thuộc địa Pháp ở Việt Nam (1858 - 1897)”, CA, USA, 1994; in lại tại Nxb. Hồng Đức, Tp. Hồ Chí Minh, 2016.
(18) Nguyên bản tiếng Pháp: Christianisme et colonialisme au Vietnam 1857 - 1914, được tác giả phát triển từ đề tài luận án Tiến sĩ: “Cuộc viễn chinh Pháp - Tây Ban Nha tại Nam Bộ Việt Nam (1857 - 1862)”, bảo vệ tại Đại học Sorbonne, France vào tháng 7-1956, được xếp hạng Tối ưu (Trés Honorable); xuất bản bằng tiếng Việt với tiêu đề: “Đạo Thiên Chúa và chủ nghĩa thực dân tại Việt Nam”, Nxb. Hương Quê, CA, USA, 1994. Năm 2003, Nxb. Tôn giáo, Hà Nội xuất bản với tiêu đề: “Giáo sĩ Thừa sai và chính sách thuộc địa của Pháp tại Việt Nam (1857 - 1914)”.
(19) Khi về nước, tôi được một số nhà nghiên cứu và bạn bè Âu - Mỹ gửi tặng, như Nguyễn Xuân Thọ với Luận án Tiến sĩ: “Histoire de la Penetration Francaise au Viet Nam (1858 - 1897)”, Cửu Long Lê Trọng Văn, ngoài sách của tác giả, còn có Tây dương Gia tô bí lục” của các tác giả Phạm Ngộ Hiên, Nguyễn Hoà Đường, Nguyễn Bá Am, Trần Trình Hiên (Ngô Đức Tộ dịch và giới thiệu), Việt Nam P.O.Box 712502, San Diego, CA 92171, USA, 1999; Nguyễn Mạnh Quang với công trình: Việt Nam Đệ nhất Cộng hoà toàn thư 1954 - 1963, Tác giả tự xuất bản, CA, USA, 1998; Bùi Kha, Đỗ Hữu Tài, ...
(20) Xem Tuần san Giác Ngộ, số 498, ngày 15-8-2009, tr. 15.
(21) Thư phản hồi số 3806/SVHTT-QLVH của Sở Văn hoá và Thể thao, UBND thành phố Đà Nẵng kính gửi Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Cung ngày 19 tháng 11 năm 2019.
(22) Có người điện thoại cho chúng tôi với ngôn từ hạ cấp. Chúng tôi chỉ nhắn lại: “Cám ơn!”.
(23) Ngay cả Phạm Văn Sơn, tác giả “Việt sử tân biên” (7 tập) cũng nhận thức sai lầm rằng: “Ngày nay, bàn về tiếng quốc ngữ của chúng ta, không ai có thể quên ơn ông (tức Alexandre de Rhodes) là một trong số giáo sĩ đã sáng tạo ra tiếng này, đáng kể là công ơn vĩ đại của đạo Thiên Chúa ở Việt Nam” (Quyển IV, tr. 129)
(24) Mồng 4 Tết Canh Tý (2020), nhân chuyến du Xuân, tôi đến thăm một người bạn dạy học ở Tuy Hoà, trước đây học tại ĐHSP Huế. Anh bạn cho biết lúc đầu tôi cũng phản đối quan điểm cho rằng Alexandre de Rhodes không phải là người đầu tiên sáng tạo chữ quốc ngữ, nhưng sau qua “phản biện xã hội” mới hiểu ra rằng nội dung Bản kiến nghị là đúng. Nói thế để hiểu rằng trước 1975, do cách truyển thụ “một chiều” khiến nhiều người không hiểu về Alexandre de Rhodes.
(25) Uỷ ban Khoa học Xã hội Việt Nam và Ban Chính phủ, Một số vấn đề lịch sử Đạo Thiên Chúa trong lịch sử dân tộc Việt Nam, Viện Khoa học Xã hội và Ban Tôn giáo Thành phố Hồ Chí Minh, 1988, tr. 9.
(26) Nguyễn Hồng, Lịch sử truyền giáo ở Việt Nam, Quyển I, (Các Thừa sai Dòng tên 1615 - 1665), Nxb. Hiện Tại, Sài Gòn, 1959, tr. 89 (dẫn theo L. Gaide, Quelques renseignements sur la famille du P. Alexandre de Rhodes, trong Bulletin des Amis du Vieux Hue (viết tắt B.A.V.H.), tháng 7-12-1927, tr. 225-228).
(27) Năm 1773, Dòng Tên đã bị Giáo hoàng Clément XIV ra lệnh giải tán, sau đó đến năm 1814, Dòng Tên đã được Giáo hoàng Pius VII tái lập. Linh mục Phan Phát Huồn trong “Việt Nam giáo sử” và Phan Khoang trong “Việt sử Đàng Trong” đều khẳng định: “Năm 1773, Giáo hoàng Clément XIV giải tán Dòng Tên” (tr. 586).
(28) Martin Luther (1483-1546), người khởi xướng và trở thành lãnh tụ nổi tiếng của phong trào Cải cách tôn giáo, khởi đầu ở Đức. Ngày 16-11-1517, Luther công bố “Chín mươi lăm luận đề” tại nhà thờ ở Witenberg, kịch liệt lên án Giáo hoàng. Luther cho rằng: “Nếu Giáo hoàng có thể giải cứu linh hồn người ra khỏi lửa luyện ngục, cớ sao không tỏ lòng đau xót các linh hồn đáng thương ấy mà giải cứu hết một lượt”,... “Thà đại giáo đường thánh Phê-rô bị phóng hoả thành tro bụi còn hơn xây cất nó trên máu của con chiên,...” (Phòng Thông tin tư liệu thuộc Ban Tôn giáo của Chính phủ, Một số Tôn giáo ở Việt Nam, Hà Nội, 1995, tr. 103).
(29) Bùi Đức Sinh, Lịch sử Giáo hội Công giáo, Quyển hai, Nxb. Chân Lý, Sài Gòn, 1994¸ tr. 164.
(30) https://sachhiem.net/CHARLIE/CN_CGTBVT/CN_CGTBVT_9.html.
(31) Theo Chu Văn Trình trong “Gia tô thực dân sử liệu, Tập 1”, Tác giả xuất bản, Florida, USA, 1990, tr. 19, thì “Dòng Tên đã từng chủ động hai vụ ám sát Tổng thống Abraham Lincoln và John F. Kennedy và cộng tác với phát xít Hitler, Mussolini,...”.
(32) Bùi Đức Sinh, Lịch sử Giáo hội Công giáo, Quyển hai, Nxb. Chân Lý, Sài Gòn, 1994, tr. 165.
(33) Phạm Ngộ Hiên, Nguyễn Hoà Đường, Nguyễn Bá Am và Trần Trình Hiên, Tây Dương Gia Tô bí lục (Ngô Đức Tộ dịch và giới thiệu), Việt Nam P.O. Box 712502, San Diego, CA 92171, USA, 1999 (Lời nói đầu của Cửu Long Lê Trọng Văn, tr. V).
(34) Bùi Đức Sinh, Sđd. tr. 165.
(35) Nguyễn Hồng, Sđd., tr. 92.
(36) Phan Khoang, Sđd., tr. 578.
(37) Phan Khoang, Sđd., tr. 579.
(38) Cao Huy Thuần, Giáo sĩ thừa sai và chính sách thuộc địa của Pháp tại Việt Nam (1857 - 1914), Nxb. Tôn giáo, Hà Nội, tr. 38.
(39) Quyền lực của Bồ Ðào Nha đã được phân định rõ ràng trong Sắc chỉ “Romanus Pontifex” do Giáo hoàng Nicholas V (1447-1455) ra ngày 8-1-1454. Theo đó, quyền lực Chúa ban và quyền lực của Tòa thánh, Ðức Giáo hoàng ban cho triều đình Lisbon (Bồ Ðào Nha) “toàn quyền tự do xâm lăng, chinh phục, chiến đấu, đánh giặc và khuất phục tất cả các quân Sarrasins (tức người Ả Rập), các dân ngoại đạo và các kẻ thù khác của Giáo hội, gặp bất cứ nơi nào”. Tất nhiên các nước còn lại ở châu Âu lúc bấy giờ không ai bằng lòng, như năm 1540, vua Francis I của Pháp công khai chống đối ra mặt bằng câu mỉa mai: “Ai có thể chỉ cho ta thấy di chúc của ông tổ Adam giao tất cả thế giới cho Bồ Ðào Nha và Tây Ban Nha?” (Trần Tam Tỉnh, Thập giá và lưỡi gươm, Paris: Sudestasie, 1978, tr. 14-15).
(40) Alexandre de Rhodes trở lại Roma, rồi đi Pháp sẽ được nhắc lại trong mục 2.3.
(41) Phòng Thông tin tư liệu thuộc Ban Tôn giáo của Chính phủ, Một số Tôn giáo ở Việt Nam, Hà Nội, 1995, tr. 96; sách: Nguyễn Xuân Thọ, Bước mở đầu của sự thiết lập hệ thống thuộc địa Pháp ở Việt Nam (1858 - 1897), Nxb. Hồng Đức, Hà Nội, 2016, tr. 530, cho rằng năm 1658.
(42) Công ty Đông Ấn Độ (Pháp) thành lập năm 1664.
(43) Nguyễn Văn Kiệm, Nói thêm về những nguyên nhân dẫn tới sự cấm đạo của nhà Nguyễn, trong“Một số vấn đề lịch sử Đạo Thiên Chúa trong lịch sử dân tộc Việt Nam”, Viện Khoa học Xã hội và Ban Tôn giáo Thành phố Hồ Chí Minh, 1988, tr. 16, dẫn theo Piolet, Missions catholique Francaises au XIXesiècle.
(44) Nguyễn Văn Kiệm, Tham luận đã dẫn, tr. 17.
(45) Trương Bửu Lâm, Việt Nam khảo cổ Tập san, số 2, Sài Gòn, 1961, tr. 11.
(46) Đỗ Quang Chính, Lịch sử chữ quốc ngữ, Sài Gòn, 1972, tr. 78.
(47) Địa chí văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh, tập II, Nxb. Tp. Hồ Chí Minh, 1988, tr. 136-137.
(48) Nguyễn Hồng, Sđd., tr. 63.
(49) Nguyễn Hồng, Sđd., tr. 283.
(50) Hội thảo Khoa học tổ chức tại Thành phố Hồ Chí Minh trong 2 ngày 11 và 12-8-1988.
(51) Uỷ ban Khoa học Xã hội Việt Nam và Ban Tôn giáo của Chính phủ, Một số vấn đề lịch sử Đạo Thiên Chúa trong lịch sử dân tộc Việt Nam, Uỷ ban Khoa học Xã hội Việt Nam và Ban Tôn giáo Thành phố Hồ Chí Minh xuất bản, TP. Hồ Chí Minh, 1988, tr. 65.
(52) Sau Francisco de Pina qua đời, các công trình latinh hoá tiếng Việt đầu tiên của ông đã vào tay người học trò Alexandre de Rhodes và ông này đã mang theo ra Đàng Ngoài năm 1927.
(53) Bùi Kha, Alexandre de Rhodes & vấn đề chữ Quốc ngữ, Nxb. Hội Nhà văn, Hà Nội, 2018, tr. 41, 42.
(54) An Chi, “Alexandre de Rhodes không phải là người sáng tạo ra chữ Việt”, báo An ninh thế giới, 28-9-2010.
(55) Alexandre de Rhodes, Từ điển Annam - Lusitan - Latinh (tức Từ điển Việt - Bồ - La), Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1991, phần phiên dịch, tr. 3.
(56) Người tặng là PGS. TS. Trần Đức Cường, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam.
(57) Nguyễn Thanh Quang và Lm. Gioan Võ Đình Đệ, Không có “ông tổ duy nhất” của chữ quốc ngữ, Tạp chí Xưa & Nay, Cơ quan Hội khoa học Lịch sử Việt Nam số 516, tháng 2 - 2020, tr. 42.
(58) Xem thêm: Nguyễn Xuân Thọ, Bước mở đầu của sự thiết lập hệ thống thuộc địa Pháp ở Việt Nam (1858 - 1897), Nxb. Hồng Đức, Hà Nội, 2016, tr. 440 - 456, mục “Những bản tường trình của Giám mục Puginier và các giáo sĩ Bắc Kỳ”.
(59) Trương Bửu Lâm,Việt Nam khảo cổ Tập san, số 2, Sài Gòn, 1961, tr. 11.
(60) Nguyễn Hồng, Sđd., tr. 286.
(61) Nguyễn Thanh Quang và Lm. Gioan Võ Đình Đệ, Tạp chí đã dẫn, tr. 38.
(62) Nguyễn Hồng, Sđd., tr. 288.
(63) Nghiêm trọng nhất là nạn đói với hơn 1 triệu người chết, nhất là miền Bắc.
(64) Bùi Kha, Alexandre de Rhodes & vấn đề chữ Quốc ngữ, Nxb. Hội Nhà văn, Hà Nội, 2018, tr. 31.
(65) Nguyễn Hồng, Sđd., tr. 58.
(66) Dẫn theo Nguyễn Hồng, Sđd., tr. 58.
(67) Cao Huy Thuần, Giáo sĩ thừa sai và chính sách thuộc địa của Pháp tại Việt Nam (1857 - 1914), Nxb. Tôn giáo, Hà Nội, 2003, tr. 18-19.
(68) Aleaxandre de Rhodes, “Phép Giảng Tám Ngày” (Bản chụp cuốn sách in đầu tiên bằng chữ quốc ngữ, Roma, Italia, 1651, tr. 115.
(69) Aleaxandre de Rhodes, Sđd., tr. 111.
(70) Dẫn theo Nguyễn Hồng, Sđd., tr. 55.
(71) Dẫn theo Nguyễn Hồng, Sđd., tr. 55.
(72) Aleaxandre de Rhodes, Sđd., tr. 113.
(73) Aleaxandre de Rhodes, Sđd., tr. 116.
(74) Liên Hiệp Quốc công nhận năm 1999. Cho đến nay (2020), Việt Nam vinh dự đã 3 lần tổ chức Đại lễ VESAK: 2008 tại Mỹ Đình (Hà Nội); 2014 tại chùa Bái Đính (Ninh Bình), 2019 tại chùa Tam Chúc (Hà Nam).
(75) Dẫn theo Nguyễn Hồng, Lịch sử truyền giáo ở Việt Nam, Quyển I, (Các Thừa sai Dòng tên 1615 - 1665), Nxb. Hiện Tại, Sài Gòn 1959, tr. 63.
(76) Taboulet, Sự nghiệp của Pháp ở Đông Dương, Tập 1, Paris, 1955, tr. 15, dẫn theo Cao Huy Thuần, Sđd., tr. 46.
(77) Với chùa Khai Quốc cho thấy “Phật giáo đã có công lớn trong việc khai sinh một đất nước độc lập, Phật giáo là chủđạo văn hoá - chính trị của chính quyền mới, Phật giáo là quốc giáo của triều đại. Không những thế đây còn là một bản tuyên ngôn độc lập hùng hồn, độc lập chính trị cũng như độc lập văn hoá đối với phương Bắc” (Lý Khôi Việt, Phật giáo & Quốc đạo Việt Nam, Viện Tư tưởng Việt Phật, USA, (không ghi năm xuất bản) tr. 18-19.
(78) Sau khi lên ngôi, đặt niên hiệu Thuận Thiên, Lý Công Uẩn ban chiếu dời đô từ Hoa Lư về Đại La, sau đổi là Thăng Long (1054).
(79) Nhiều tác giả, Lịch sử Việt Nam (từ nguồn gốc đến ngày nay), Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội, 1998, tr. 114.
(80) Lý Khôi Việt, Phật giáo & Quốc đạo Việt Nam, Viện Tư tưởng Việt Phật, USA, (không ghi năm xuất bản) tr. 23.
(81) Xem “Huỳnh Thị Cận, Phật giáo với sự nghiệp của các chúa Nguyễn ở Đàng Trong (1558 - 1777)”, Tạp chí Huế Xưa & Nay, số 154, tháng 3-4-2019, tr. 12 - 19.
(82) Nguyễn Hồng, Sđd., tr. 275.
(83) Nguyễn Hồng, Sđd., tr. 266.
(84) Nguyễn Hồng, Sđd., tr. 270.
(85) Nguyễn Hồng, Sđd., tr. 92.
(86) Tháng 12-1625, Francisco de Pina qua đời.
(87) Phan Khoang, Sđd., tr. 570.
(88) Nguyễn Xuân Thọ, tr. 442.
(89) Bùi Đức Sinh, Sđd., tr. 322.
(90) Bùi Đức Sinh, Sđd., tr. 322.
(91)7 Bùi Đức Sinh, Sđd., tr. 322.
(92) Bùi Đức Sinh, Sđd., tr. 324.
(93) Nguyễn Hồng, Sđd., tr. 180.
(94) Bùi Đức Sinh, Sđd., tr. 325.
(95) Nguyễn Hồng, Sđd., tr. 198.``````````
(96) Liên quan đến vấn đề này, bài viết đã đề cập ở vấn đề 2.1.
(97) Aleaxandre de Rhodes, Hành trình và truyền giáo (Divers Voyages et Missions) (Nguyễn Khắc Xuyên dịch), Ủy ban Đoàn kết Công giáo Thành phố Hồ Chí Minh, 1994, tr. 263 & Nhiều tác giả, A. De Rhodes, người đầu tiên vận động Pháp chiếm Việt Nam và chữ Quốc ngữ, Nxb. Giao Điểm, CA, USA, 1998, tr. 11.
(98) Aleaxandre de Rhodes, Hành trình và truyền giáo (Divers Voyages et Missions) (Nguyễn Khắc Xuyên dịch), Ủy ban Đoàn kết Công giáo Thành phố Hồ Chí Minh, 1994, tr. 264.
(99) Cao Huy Thuần, Sđd., tr. 30.
Hoàng Văn Lân, Đặng Huy Vận, Mưu đồ chính trị của Alếchxăngđờrốt và vấn đề chữ quốc ngữ, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, Viện Sử học, Viện Khoa học Xã hội Việt Nam, số 63, tháng 6, 1964, tr. 14-28.
Nguồn: tác giả gửi