Sách Giáo Khoa - Bộ Giáo Dục - và Cộng Đồng
SH sưu tập (2026-01-05)
LTS: Trong sự kiện tranh cãi về nội dung Sách Giáo Khoa cho học sinh các lớp Trung học, và phản ứng của Bộ Giáo Dục, chúng tôi không có đầy đủ phương tiện để có một nhận định đúng đắn. Có một số hình ảnh bìa sách, dàn bài nội dung, vài miêu tả về triều Nguyễn... Nhưng chúng tôi vẫn chưa an tâm rằng đó là "tất cả" những gì cần biết.
Để tránh sai lầm đáng tiếc, chúng tôi xin đưa ra vài quan niệm tiêu biểu khác nhau về sự kiện này. Mong rằng, từ đâu đó, sớm có một giải pháp tốt đẹp cho an ninh đất nước và tương lai dân tộc. (SH)
Các chủ kênh lại quy chụp Bộ GD cào bằng lịch sử
https://www.youtube.com/watch?v=Sv_9BjElBjw
Tam Pham Minh, Jan03, 2026
Bộ Giáo Dục Và Đào Tạo Cần Học Cách Ứng Xử Với Nhân Dân
Giáo dục lịch sử không phải là kể lại mấy chuyện đã qua cho có. Lịch sử, nếu dạy cho ra hồn, là rèn cái “xương sống” tinh thần của một dân tộc, đó là giáo dục lòng yêu nước, ý thức độc lập, thói quen tự lực tự cường, và cả năng lực phân biệt đúng – sai, chính – tà trong những khúc quanh sinh tử của đất nước. Sách giáo khoa vì thế giống như một “luận cương đầu đời” của trẻ con, nó gieo vào trí óc các em những chuẩn mực nền tảng về nền độc lập hay sự lệ thuộc, về lựa chọn chống ngoại xâm hay cầu viện ngoại bang, về khí phách giữ nước hay mưu cầu quyền lực bằng mọi giá. Cho nên, hễ đã đụng tới chuyện sắp xếp, chọn lọc, diễn đạt lịch sử trong SGK, thì không thể coi đó là chuyện kỹ thuật. Đó là chuyện định hướng tư tưởng. Đã định hướng tư tưởng thì phải minh bạch, phải cẩn trọng, và phải đứng vững trên lập trường bảo vệ sự thật lịch sử, phù hợp đường lối của Đảng, tư tưởng Hồ Chí Minh.
Vậy mà, trong vụ tranh cãi quanh SGK Lịch sử – Địa lí lớp 5 (bộ Kết nối tri thức) mới đây, điều khiến dư luận bức xúc không chỉ nằm ở vài dòng chữ trong sách giáo khoa lịch sử, mà còn nằm ở cách ứng xử của cơ quan quản lý. Nhiều tài khoản mạng xã hội đặt vấn đề rằng sách giáo khoa lịch sử “tô đậm Nguyễn Ánh (Gia Long), mờ nhạt vua Quang Trung – Tây Sơn”. Lẽ ra, gặp phản biện như vậy, Bộ GD-ĐT phải chọn con đường đàng hoàng nhất của kỹ năng quản lý nhà nước là đối thoại, giải trình, cung cấp chứng cứ, chỉnh sửa nếu thấy bất cập. Nhưng Bộ lại đi theo hướng nhanh, mạnh, nặng tính quyền lực hơn như ra thông cáo khẳng định dư luận “sai sự thật”, “xuyên tạc”, rồi đề nghị cơ quan công an xử lý người phát tán thông tin. Cách làm ấy, nói thẳng ra là, không chỉ thiếu tinh thần cầu thị mà còn tạo cảm giác “cầm quyền bằng phản xạ”, lấy biện pháp hành chính để thay cho lý lẽ học thuật.
Bộ giải thích rằng Quang Trung – Tây Sơn đã được dạy ở lớp 4, rồi sẽ học lại ở lớp 7, lớp 8; còn lớp 5 chỉ là “tiếp nối mạch lịch sử” với bài “Triều Nguyễn”. Lúc đầu tôi nghe thì có vẻ hợp lý, nhưng càng nghĩ thì càng lộ ra một lỗ hổng rất lớn, đó là lịch sử thế kỷ XVIII là một mảng đặc biệt quan trọng về tinh thần chống ngoại xâm và khát vọng thống nhất đất nước. Ở lứa tuổi tiểu học, kiến thức không thể “dạy một lần rồi thôi”. Tâm lý học lứa tuổi đã nói rõ rằng... muốn hình thành nhận thức bền vững thì phải lặp lại, củng cố, liên hệ, làm rõ trọng tâm. Nếu lớp 4 - và các lớp trước không có học về Vua Quang Trung mà lớp 5 lại “nhảy cóc” lên học về Triều Nguyễn trong năm học mới gặp một câu mở đầu kiểu “năm 1802, sau khi đánh bại triều Tây Sơn, Nguyễn Ánh lên ngôi…”, thì ấn tượng tâm lý đọng lại trong đầu các em sẽ là gì? Rất dễ nghĩ là Tây Sơn xuất hiện như một lực lượng bị “đánh bại”; Nguyễn Ánh xuất hiện như người “lập triều đại”, “định đô”, “ban hành luật lệ”, “mở mang sản xuất”… Nghĩa là, sách vô tình (hay hữu ý) dẫn trẻ con đi theo một quỹ đạo cảm nhận rằng phía “đánh bại” là chính nghĩa, phía “bị đánh bại” là phi nghĩa. Trong khi lịch sử dân tộc thì không cho phép ta dạy trẻ theo kiểu làm mờ chiến công chống ngoại xâm kiểu như vậy.
Đáng nói hơn, đối chiếu vào chính nội dung SGK, bài 13 “Triều Nguyễn” ghi rất cụ thể: “Năm 1802, sau khi đánh bại Triều Tây Sơn, Nguyễn Ánh lên ngôi vua, lập ra Triều Nguyễn, lấy niên hiệu là Gia Long…”. Các đoạn sau nhấn mạnh công lao triều Nguyễn, kể cả bộ Hoàng Việt luật lệ, việc định đô Phú Xuân, mở rộng sản xuất… Nhưng cả chương lịch sử từ thời Bắc thuộc đến thời hiện đại lại không có một bài riêng về Tây Sơn, không có một đoạn đủ tầm để nhắc lại chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa, không có một điểm nhấn đúng nghĩa về Quang Trung – người đã quét sạch quân Thanh khỏi Thăng Long, thể hiện khí phách tự lực tự cường, chấm dứt trăm năm phân tranh. Quang Trung, nếu có, chỉ là cái bóng nằm phía sau cụm từ “Tây Sơn” trong câu “bị đánh bại”. Dạy lịch sử kiểu đó, dù có biện minh thế nào, cũng vẫn dẫn tới nguy cơ làm lệch chuẩn mực trong đầu của trẻ là “cầu ngoại bang để giành ngôi” dễ bị nhìn như một phương án “khôn khéo”, còn “đánh ngoại xâm” lại bị rút xuống thành một giai đoạn không đáng để kể.
Đó là lý do mà dư luận phẫn nộ. Người dân không “vu khống” khi họ nhìn thấy một sự bất cân xứng quá rõ trong cách sắp xếp và cách kể của sách giáo khoa. Họ chỉ đang làm điều bình thường của một xã hội văn minh, đó là chất vấn chính sách giáo dục liên quan trực tiếp tới con em mình. Một nhà nước của dân, do dân, vì dân không thể xem câu hỏi của dân là tội phạm. Càng không thể biến phản biện thành “hồ sơ”. Cái phản tác dụng ở đây là... khi Bộ chọn con đường “quy chụp – chuyển công an”, Bộ đã tự đẩy mình ra xa nhân dân, tự tạo ra cảm giác quan cách, “ức hiếp quần chúng” – đúng điều Bác Hồ từng cảnh báo cán bộ phải hết sức tránh. Trong quản lý nhà nước, nhất là lĩnh vực tư tưởng – giáo dục, phản bác quan điểm sai thì phải bằng lý lẽ và bằng chứng. Quyền lực không thay được chân lý. Mệnh lệnh không thay được sự thuyết phục.
Bộ còn viện dẫn nguyên tắc “không thần tượng hóa, không phán xét đạo đức cá nhân”. Tôi nói rõ quan điểm cá nhân tôi thế này... nguyên tắc đó tự thân không sai. Giáo dục hiện đại cần chống lối sùng bái cá nhân, tránh kể chuyện kiểu huyền thoại hóa. Nhưng nguyên tắc đúng mà đem đặt sai chỗ thì thành cái “áo choàng” che đi vấn đề. Lịch sử không thể chỉ là “trung tính cảm xúc” hay “không phán xét” theo nghĩa xóa nhòa mọi ranh giới. Bởi có những ranh giới là ranh giới sống còn của đạo lý dân tộc như giữ nước và bán nước; chống ngoại xâm và rước ngoại bang; độc lập và lệ thuộc. Nếu vì sợ “phán xét đạo đức” mà né không dám nói hành động cầu viện ngoại bang làm tàn hại đồng bào là sai, thì đó không còn là khoa học, mà là sự lẩn tránh trách nhiệm giáo dục.
Quang Trung không phải “thần tượng” theo kiểu ngồi trên mây. Quang Trung là một giá trị lịch sử cụ thể, là đánh bại quân Xiêm ở Rạch Gầm – Xoài Mút, quét sạch quân Thanh năm 1789, củng cố thống nhất đất nước, đề xuất nhiều cải cách tiến bộ. Những điều ấy là dữ kiện của lịch sử, là bài học về bản lĩnh tự lực tự cường. Còn Nguyễn Ánh (Gia Long), dù sau này thống nhất lãnh thổ, lại gắn với những lựa chọn gây tranh cãi, trong đó có việc cầu viện ngoại lực; có rất nhiều tư liệu, nghiên cứu nhắc tới thỏa ước Versailles 1787 và sự can dự của người Pháp trong tiến trình ấy. Lịch sử dân tộc gọi đó là “cõng rắn cắn gà nhà” không phải vì “thích hay ghét cá nhân”, mà vì đó còn là một bài học chính trị – lịch sử, đem ngoại bang vào cuộc tranh chấp quyền lực nội bộ thì nhân dân là người trả giá. Bài học ấy, nếu không dạy từ sớm, thì khi lớn lên, lớp trẻ dễ bị thuyết phục bởi luận điệu “hợp tác với ngoại bang là khôn ngoan”, “dựa ai cũng được miễn thắng” – đó chính là cửa ngõ của xét lại và suy thoái nhận thức.
Vì vậy, cái sai cốt lõi của Bộ GD-ĐT không chỉ nằm ở “một bài học thiếu”, mà nằm ở ba điểm sai lầm sau: sai trong sắp xếp nội dung, sai trong cách diễn đạt và sai trong cách xử lý phản biện.
- Sai trong sắp xếp là bỏ qua một giai đoạn hào hùng ngay tại lớp tuổi cần được nuôi dưỡng niềm tự hào dân tộc mạnh nhất. Không có bài Tây Sơn ở lớp 5, trong khi lại có bài Triều Nguyễn với phần “công lao” khá dày, thì sự lệch trọng tâm là nhìn thấy được. Nói “đã học lớp 4 rồi” là không đủ. Bởi giáo dục tiểu học không phải học thuật đại học. Kiến thức phải được củng cố theo mạch, nhất là những điểm then chốt về độc lập dân tộc.
- Sai trong cách diễn đạt là để Quang Trung – Tây Sơn xuất hiện như một cái tên bị gạt qua - làm mờ nhạt đi trong cụm từ “bị đánh bại”, còn Nguyễn Ánh lại hiện ra trong vai người “lập triều”, “có công”. Cách kể ấy, dù không viết chữ “ca ngợi”, vẫn tạo hiệu ứng ca ngợi bằng tâm lý học kiểu cái gì được kể kỹ, được minh họa, được nhấn công lao thì tự nhiên trở thành “đúng – đáng – hay”; cái gì chỉ xuất hiện như một đối tượng bị đánh bại thì tự nhiên bị hiểu là “sai – đáng dẹp”. Đó là thủ pháp định hướng tư tưởng bằng cấu trúc và lựa chọn ngôn ngữ, không cần hô khẩu hiệu mà vẫn dẫn người học đi theo một cảm nhận đã được “lập trình”.
- Sai trong cách xử lý phản biện là lấy quyền lực để thay cho sự minh bạch trong quản lý nhà nước. Người dân hỏi vì sao thiếu Tây Sơn ở lớp 5 là câu hỏi chính đáng. Bộ phải trả lời bằng lập luận chương trình, bằng lý do sư phạm cụ thể, bằng cam kết điều chỉnh nếu thấy bất hợp lý. Đằng này, Bộ lại chọn cách quy kết “xuyên tạc”, rồi mời công an vào cuộc. Vô hình trung, Bộ đã tự biến mình thành “quan tòa” của dư luận. Mà giáo dục thì không thể dạy trẻ bằng tinh thần “ai hỏi là sai”.
Nói tới đây, cũng phải nói tiếng công bằng, chương trình giáo dục phổ thông 2018 có xu hướng tích hợp, phân bổ nội dung theo lớp. Nhưng tích hợp không có nghĩa là được quyền làm đứt mạch những sự kiện trọng tâm. Tích hợp lại càng đòi hỏi sự minh bạch là ở lớp nào dạy trọng tâm gì, nhắc lại ra sao, vì sao chọn điểm nhấn này mà không chọn điểm nhấn kia. Nếu Bộ đã thừa nhận bài Triều Nguyễn được đặt cùng mạch nhà Lý – Trần – Lam Sơn… mà lại không giải thích vì sao Tây Sơn “không có một bài” theo mạch đó, thì sự thiếu minh bạch ấy tự khơi lên nghi ngờ về dụng ý, âm mưu xét lại lịch sử. Với thực trạng truyền thông đa chiều như hiện nay, xét lại lịch sử là một thủ pháp phổ biến của các thế lực thù địch, chúng tô hồng kẻ cầu viện, xóa nhòa công lao chống ngoại xâm, cuối cùng dẫn lớp trẻ tới tâm thế hoài nghi, vô cảm, mất điểm tựa tư tưởng. Giáo dục lịch sử mà không cảnh giác với thủ pháp ấy là tự mở cửa cho “diễn biến hòa bình” đi vào từ lớp học.
Cho nên, giải pháp ở đây không phải là “bịt miệng” dân, mà là sửa chính mình. Bộ GD-ĐT muốn lấy lại niềm tin thì phải làm mấy việc rất căn bản, làm cho đàng hoàng và có trách nhiệm như rà soát lại mạch lịch sử lớp 4 – 5 – 7 – 8 để bảo đảm giai đoạn Tây Sơn – Quang Trung được nhắc lại đúng mực, củng cố đúng mức ở tiểu học; xem lại bài Triều Nguyễn để diễn đạt cho đúng chuẩn mực, tối thiểu phải tránh tạo cảm giác “tô công – xóa tội”; công khai quy trình biên soạn, thẩm định, mời các nhà sử học, nhà giáo dục có uy tín và đại diện xã hội tham gia góp ý; và quan trọng nhất là thay đổi cách ứng xử, coi phản biện của nhân dân là nguồn lực hoàn thiện, trả lời bằng chứng cứ khoa học, không dùng công cụ cưỡng chế như một cách “kết luận thay cho tranh luận” kiểu "báo công an".
Vấn đề SGK lớp 5, suy cho cùng, là câu chuyện nhạy cảm của an ninh tư tưởng trong giáo dục. Lịch sử Việt Nam là trang vàng của lòng yêu nước và ý chí độc lập; không thể bị bóp méo, không thể bị “xếp lại” một cách tùy tiện theo kiểu “cái gì kể nhiều thì thành đúng”. Phản biện của người dân, nếu biết nghe cho đúng,thì đó sẽ là tiếng chuông cảnh báo để sửa sai, chứ không phải cái cớ để trấn áp nhân dân. Đối thoại, minh bạch và tôn trọng sự thật là con đường duy nhất để bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và nuôi dưỡng lòng tự tôn dân tộc. Và ở chỗ này, lời Bác Hồ nhắc vẫn còn nóng hổi: “Ý dân là ý trời”. Nghe dân không phải là nhượng bộ, mà là trở về đúng bản chất của một Nhà nước của dân. Chỉ khi Bộ GD-ĐT đủ can đảm nhìn thẳng vào bất cập và sửa cho đàng hoàng, sách giáo khoa mới thực sự là công cụ giáo dục cách mạng – chứ không phải là một “khoảng trống nguy hiểm” để tư duy xét lại lén lút len vào đầu con trẻ.
Hết
P/s: Cá nhân tôi mất niềm tin vào Bộ trưởng Bộ GD-ĐT Nguyễn Kim Sơn - không tin ông cùng bộ máy của ông còn trung thành với Đảng Cộng sản Việt Nam! @người theo dõi
(ST) Fb: Trọng Nghĩa - Phường Cao Lãnh
______________
Những tiếng nói đó đây trên cõi mạng liên quan đến vấn đề Giáo dục.
1. Đạo Sĩ Việt Râu: Bộ GD&ĐT dung dưỡng cho việc thương mại hóa gd, cổ vũ giáo dục khai phóng, làm nảy nòi ra 1 bộ phận lớp trẻ me Tây, ngáo Sử, là mầm mống của "cách mạng màu"
link: https://www.facebook.com/reel/1564254248246216
2. Lương Phong Đăng Jan 02, 2026
ĐÂY LÀ HÌNH ẢNH CỦA CẢ 03 bộ SGK:
- Cánh Diều
- Chân Trời Sáng Tạo
- Kết Nối Tri Thức
Cả 03 bộ với các Tổng chủ biên - Chủ biên và tác giả khác nhau và tất cả đều "bỏ qua triều Tây Sơn và Hoàng đế Quang Trung".
**Đặc biệt trong cả 03 bộ sách thì mục Chủ Đề lớn là XÂY DỰNG VÀ BẢO VỆ ĐẤT NƯỚC VIỆT NAM thì Nguyễn Ánh nằm chình ình ra đó, không có Quang Trung - Nguyễn Huệ.
Vậy thì có thể hiểu rằng SGK muốn ám chỉ là Quang Trung-Nguyễn Huệ không dự phần vào công cuộc "Xây dựng và bảo vệ đất nước"
Vậy thì chọn bộ SGK nào cũng vậy. Chết chưa!??
