LTS: Cám ơn bạn Đỗ Đình Trinh đã gửi cho tòa soạn bài viết đăng trên web "Nghiên Cứu Lịch Sử", tựa đề "Minh oan cho Petrus Trương Vĩnh Ký về câu “ở với họ mà không theo họ” Bài được đăng ngày 13/4/2017, tức 5 năm trước. Chúng tôi xin ghi ra hai nhận xét có tính thuyết phục nhất. (SH) ________________________

Anh-Tuan LE nói: Tháng Tư 22, 2019 lúc 12:03 chiều Pétrus Ký có thể là người thông minh trong nhiều lãnh vực, nhưng ông cũng nhận được rất nhiều huy chương của Pháp tặng. Các huy chương ấy, chỉ dành tặng cho ai phục vụ cho mẫu quôc Pháp như chó phục vụ và trung thành với chủ. Người Pháp ko ngu gì đi tặng huy chương Bắc đẩu bội tinh cho người không làm lợi cho chế độ thực dân. Chỉ từng ấy huy chương mà người CG đem khoe đủ để chứng minh những gì viết ở đây chỉ là bồi bút. Văn Thức nói: Tháng 7 01, 2022 lúc 12:39 chiều Bài bào chữa đầy công phu. 1. Phần đầu, về giai thoại bài thơ, liên quan đến câu “Sic vos non vobis", tôi rất thưởng thức. Nhưng đó chỉ là giá trị về văn học, thi ca. (*) 2. Phần sau, dùng kết quả tìm thấy về chuyện các tác giả trước dịch sai ý câu Latin (“Sic vos non vobis"), mà nghĩa đúng của nó cũng chẳng thể minh chứng gì nhiều cho việc cộng tác với Pháp, để viện dẫn cho những hoạt động khác của ông Pestrus Ký - một cách gượng gạo. 3. Nói trăm trang cũng không thể mua được cái tội làm thông ngôn cho Pháp, Pháp đã ưu ái ông tức là ông đã giúp cho Pháp đắc lực rồi. Ngực ông đầy huy chương Pháp tặng, cãi vào đâu được? 4. Chưa kể đến tội viết thư cầu cứu Pháp mau đến cứu người CG. 5. Tóm lại, không thể suy diễn những ẩn ý "tốt đẹp" của Pestrus Ký trong các lời nói hay lá thư vớ vẩn gửi đốc tơ này đốc tơ nọ, người Pháp, tức giặc, để xóa đi hành động có tội của Ký. __________________ (*) Chú thích: Xin phép được trích lại đây giai thoại thơ ca liên quan đến câu mà ông Ký ghi trên mộ "Sic vos non vobis". Theo truyền thuyết, Virgil, vào khoảng năm 41 B.C., lúc đã nổi tiếng, có làm hai câu thơ (distich) để ca ngợi hoàng đế Caesar Augustus (cháu của Julius Caesar), và để hai câu thơ đó trước cổng cung điện của Augustus vào một đêm mưa trước một ngày lễ hội của ông ta như sau: Nocte pluit tota; redeunt spectacula mane: Divisum imperium cum Jove Caesar habet. Tạm dịch: Trọn đêm mưa bình minh cùng lễ hội Quyền Caesar chia sẻ với thần Du. (a) Vì là một người khiêm nhường, Virgil đã không viết tên mình là tác giả hai câu thơ. Sau khi đọc được hai câu này, hoàng đế Augustus rất thích thú và quyết tìm cho ra tác giả. Tuy nhiên, Virgil vẫn không nhận là của mình. Cho đến khi một nhà thơ khác tên là Bathyllus thừa cơ hội nhận là của mình và được Augustus khen thưởng thì Virgil mới tức mình viết thêm những câu sau đây trên cánh cổng cung điện, trong đó ông cố tình để trống phần sau của 4 câu có “sic vos non vobis”: Hos ego versiculos, tulit alter honores: Sic vos non vobis, ________________ Sic vos non vobis, ________________ Sic vos non vobis, ________________ Sic vos non vobis, ________________ Tạm dịch: Tôi làm thơ, nhưng kẻ nào hưởng lợi Chẳng vì mình, __________________ Chẳng vì mình, __________________ Chẳng vì mình, __________________ Chẳng vì mình, __________________ Thắc mắc không biết ai viết những câu trên, Augustus ra lệnh cho Bathyllus làm tiếp phần để trống, nhưng Bathyllus không làm được. Đến lúc đó Virgil mới ra mặt và hoàn tất các câu bỏ trống như sau: Hos ego versiculos, tulit alter honores: Sic vos non vobis nidificatis aves; Sic vos non vobis vellera fertis oves; Sic vos non vobis mellificatis apes; Sic vos non vobis fertis aratra boves. Tạm dịch: Tôi làm thơ nhưng kẻ nào hưởng lợi Chẳng vì mình, lũ chim làm tổ mới Chẳng vì mình, đàn cừu phải mang lông Chẳng vì mình, làm mật những đàn ong Chẳng vì mình, giống trâu bò cày cấy Không cần phải nói, sau đó trắng đen rõ rệt, Virgil càng được Augustus mến trọng hơn.