Cúng Cô Hồn - Nhìn Từ Cửa Sổ Xã Hội

Dương Kinh Thành

http://sachhiem.net/VANHOC/DKTH/DgKinhThanh_xh07.php

 20-Aug-2016

Có thể thấy, việc “cúng cô hồn” mang tính xã hội rất lớn, kết nối được tình thương giữa người và người, giữa hai bờ sống chết. Kiến tạo nên tình đoàn kết nhằm hước đến một cuộc sống hoàn mỹ và hoàn thiện hơn. Vậy chớ nên đem cái nhận thức hạn hẹp, biên kiến của mình để đánh giá ý nghĩa cao đẹp của tập tục “cúng cô hồn” ấy của người dân Việt chúng ta. (DKT)

Tháng sáu buôn nhãn bán tram 
Tháng bảy ngày rằm  xá tội vong nhân. 
                                 (ca dao)

Lời đầu: Trước đây, nhớ mùa Vu lan 2548, khi nhận lời viết bài cho một tạp chí Phật giáo, vị  thầy tổng biên tập có yêu cầu tôi là làm sao đừng nói những điều  người khác đã thường hay nói hoặc những việc  quá cũ để tránh bị trùng lắp, được nhắc đi nhắc lại nhiểu lần , đã trở thành điệp khúc muôn thưở. Nó giống như căn bệnh cố hữu của không ít vị  thầy là hay giảng những gì mình thích mà người khác đã  biết, dù bản thân không  phài là một giảng sư! Tôi chỉ ậm ừ cho qua vì biết  chắc chắn rằng tôi sẽ vẫn phài làm như thế !Không phải không có đề tài để viết, nhưng tự trong thâm tâm vẫn cứ thấy những vấn đề mình  sẽ nêu ra đây đúng là rất cũ, nhưng cuộc sống bên ngoài cửa sổ xã hội kia, khi bước ra nhìn chung quanh vẫn cuồn cuộn những điều tuy rất cũ ấy với cái nhìn có quán xét tư lương, thì nó  lại rất mới, mới liên tục như  trong mỗi tế bào thân thể chúng ta từng sát na thay đổi biết bao lần. Vì vậy bài viết này vẫn không đi ngoài  cơn lốc ấy, có nghĩa vẫn sẽ là một  chuyện rất...cũ !

Cúng tháng bảy với người Phật tử

Có một thời gian dài, các phương tiện truyền thông tuyên truyền lên án việc “cúng cô hồn” với rất nhiều  lý do  mang nặng  căn bệnh thiên kiến. Người ta dựa vào hình thức cúng trong  dân gian gọi là “cúng giựt dàn”, “cúng cô hồn” hay “cúng rằm tháng bảy” v...v..rồi thảy tiền cho trẻ con lượm, hoặc  tranh nhau giựt đồ cúng. Thế mới là “cúng cô hồn”! Đó là lý do  để  kích bác;   nào là  khinh miệt trẻ em (ý nói  nghèo đói phài giành giựt mà ăn), và  những thức ăn như khoai, bắp,  cóc, đậu, mía, bánh bò ... bị rơi vãi trong quá trình “giựt” ấy thì cho rằng lãng phí và khi không xem trọng  của cài xã hội của  người làm ra nó! v..v... và v..v...

Chúng ta không trách họ sao chẳng tìm hiểu tường tận ý nghĩa “cái sự cúng kỳ lạ” ấy, và tại sao cá nhân, nhà nhà, tất nhiên cũng không thiếu các cơ quan xí nghiệp, nhà máy (ban đầu  phần đông ở lãnh vực tư nhân) cũng đầu phải cúng như vậy, nếu có điều kiện, nhưng chúng ta tiếc cho họ là tại sao ngay lúc chứng kiến những cảnh tượng “trái tai gai mắt” ấy mà không dừng lại, vào thẳng nhà  người cúng, ngăn càn lại và hỏi tại sai phải cúng như vậy? Không những đã nhà nhà, người người cúng cô hồn, mà mỗi chợ, mỗi xóm ấp thậm chí mỗi bác tài xế lái xe cũng đều làm như thế mỗi khi đến rằm tháng bảy hàng năm. Không ai bắt buộc ai phài cúng, người có tiền thì có mâm cúng đầy đủ, người  eo hẹp thì một vài cái bánh, chén cháo loãng  trước sân nhà cũng ấm lòng  nghĩa tình  mùa mưa ngâu tháng bảy. Như vậy, “cái sự cúng kỳ lạ” ấy nghiễm nhiên đã trở thành  tập quán cộng đồng nằm trong  một góc văn hóa sống của người Việt từ ngàn xưa.

Có người lấy làm khó chịu trước  việc này mà trách móc tại sao cúng  cô hồn sao không cúng ở chùa, đình làng mà lại cúng ở chợ, ở cơ quan, xí nghiệp vá cả  các nhà dân khu xóm ấp!

Nhớ xưa kia, có một lễ hội mang tên “Đổ Giàn” của làng võ An Thái, huyện An Nhơn tỉnh Bình Định, ngày nay đã được các cấp chính quyền sở tại cho phục dựng và tổ chức lại  hằng năm nhân ngày rằm tháng bảy âm lịch. Chính câu ca dao xưa đã thôi thúc trách nhiệm tỉnh Bình Định cho phục hồi lễ hội độc đáo này :

Đồn rằng An Thái, Chùa Bà
Làm chay, hát bội đông đà quá đông
Đàn bà cho chí đàn ông
Xem xong “ba ngọ”(*) lại trông đỗ giàn.

Tự hào về vùng đất võ An Nhơn của mình (Trai An Nhơn, gái An VinhhoặcRoi Thuận Truyền, Quyền An Thái) nên có bên cạnh một lễ hội “Đỗ Giàn” như vậy càng mang thêm ý nghĩa giàu truyền thống nhân văn, trong đó ngoài  tiêu chí tưởng nhớ công ơn  các bậc tiền hiền, giáo dục  tinh thần uống nước nhớ nguồn cho mai sai, còn có  thêm ý nghĩa thắt chặt thêm những mối tương duyên, gắn kết nghĩa tình  keo sơn như nhất  với nhau.

Tất nhiên  có được  như vậy là  nhờ vào  tinh thần hai ngàn năm Phật giáo VN đã từng bước thắm được vào lối sống, cách sống xã hội, nhưng bài viết này xin không nói nhiều đến ý nghĩa rằm tháng bảy hay tục lệ “cúng cô hồn” có liên quan  hay ảnh hưởng tinh thần nhà Phật như thế nào, mà chỉ muốn nhấn mạnh  việc ”cúng cô hồn” đã trở thành tập tục - lễ hội dân gian, mang  tính xã hội rất cao, và như thế đã trở thành tài sản “phi vật thể” quý giá của dân tộc từ rất lâu đời. Chính yếu tố  cộng đồng này này mà “cúng cô hồn” phải cúng ở những nơi công cộng, bên vệ đường, bến sông, đầu chợ,v...v.. và nếu ở tư gia thì nhất thiết phải là ở trước sân. Hướng đến thế giới của người  đã mất, để tưởng nhớ và chia sớt ấm lạnh cho họ đó là  tinh thần Đại Hùng Lực, Đại Từ Bi to lớn.  Trong thế giới người đà mất ấy vì  nghiệp dĩ vươn mang, khó siêu thoát nên còn vất vưởng  đó đây chờ  ngày giờ thọ nghiệp nên mới gọi là “cô hồn” hoặc “oan hồn uổng tử” hay “cô hồn các đảng”. Oai linh chư Phật, Bồ Tát  hay những  Long Thần Hộ Pháp khiến những  cô hồn này rất  sợ không dám  đến gần  con người; do đó  Bồ Tát Quán Thế Âm  dùng  hiện thân Đại Sĩ của mình  thành Tiêu Diện để thống lỉnh họ  trên bước đường vất vưởng nhân ngày “xá tội vong nhân” hằng năm, tiếp nhận từ  tấm lòng Từ Bi nơi con người một giọt nước giải oan, một vật thí ăn cho đỡ lòng tháng ngày vất vưởng.

cúng cô hồn   cúng cô hồn

Cúng tháng bảy 1. với người ít tiền 2. ngoài vĩa hè

Đến đây, có một điều không thể không  nhắc đến là việc “cúng cô hồn “ như vậy họ có ăn được hay không ! Trước hết có lẽ chúng ta  nên  nhấn mạnh đến tinh thần của  thế giới Hoa Nghiêm  là hãy nhìn và hiểu trong  nhận thức chớ không nên bị mê mờ trong  nhận định theo chiều hướng thực dụng đơn điệu. Bởi vì chỉ có cụm từ “ cúng có ăn được không” đã ghì chặt tư duy, quanh quẩn miệng chén của quan niệm thực dụng tội nghiệp, khó có cơ hội thoát ra, ghì chặt  vỏ bọc vô minh khó có cơ hội  thóat ra.  Nhớ lại từ hơn hai trăm năm  trước, khi đất nước ta  nghiêng ngửa bởi ách  nô vong , văn hóa  và bản sắc dân tộc đôi phen đứng bên bờ  hủy họai bởi làn sóng thực dụng, duy ý chí của phương diện vật lý xâm lấn. Con người muốn bay khỏi mặt đất phải gắn vào lưng đôi cánh của  loài điểu thú. Vì bị đè nặng như vậy cho nên  khó có thể hiểu được  nhân vật Tôn Ngộ Không của cụ Ngô Thừa Ân (1500(?)- 1581) với 72 phép thần thông đi mây về gió  như thế nào chứ chưa nói đến nhiều  chuyện ẩn dụ khác! Ông Bụt trong cổ tích, cô tiên trong kho tàng  văn học  cổ  Việt Nam, hay những  con người  có sức mạnh thần thánh, bay về trời v...v...có ai bay lên khỏi mặt đất mà phải gắn đôi cánh chim bao giờ ?

cúng cô hồn  cúng cô hồn

Cúng tháng bảy 3. cô hồn tài xế 4. các cơ sở kinh doanh

Chính lối nhìn và hiểu bằng cặp mắt thực dụng nông cạn như vậy đã đầy con người  xa rời nguồn gốc, Tổ Tiên, xem thường nơi mình cắt rốn chôn nhau, thậm chí dễ dàng phản bội non sông đất nước, đến mức không còn biết phân biệt phải trái. Câu ca dao xưa ông bà mình lên án thành phần bất hiếu, vô nghì với mẹ cha cũng vì vậy mà  bị hiểu theo  tinh thần thực dụng, nghèo  nhận thức rất đáng thương“Sống thời chẳng chịu cho ăn/ chết thời  cúng tế làm văn tế ruồi”! Để rồi có lẽ chính những lối  “suy tư” lệch lạc này cứ ngày càng bổ sung vào đội ngũ “oan hồn uổng tử” để ngày rằm tháng bày, “cúng cô hồn” hàng năm mãi còn ?

Chúng ta đừng quên ở phương Tây, cũng có lễ hội Halloween (All Hollows’ Eve) diễn ra  cuối tháng 10 đầu tháng 11 dương lịch hằng năm. Một lễ hội nặng  về Gia Tô giáo. Theo Wikipedia thì đây là  tam nhật mùa các thánh (Allhallowtide) mùa tưởng nhớ các thánh và các linh hồn. Việc hóa trang  đeo mặt nạ  để trêu chọc và thách đố thần chết. Bên cạnh đó việc hóa trang mặt nạ chủ yếu dành cho các em bé  thiếu nhi đến gõ cửa từng nhà xin thức ăn, kèn trống, lo ó náo động suốt đêm,  một hình thức mang rất đậm dáng vấp của một loại “cô hồn” ở phương Đông mà chúng ta đang nói đến, người có óc khôi hài  thì chỉ đích danh đó là “cô hồn sống”!

Trẻ con cùng nhau đi từng nhà xin kẹo ở Mỹ trong đêm Halloween

Trong thế giới của nhận thức, chuyện  cúng có ăn được hay không,  không thành vấn đề bận tâm, có chăng là kiến tạo được tinh thần Từ bi, lòng tương thân tương ái cao độ, vượt qua biên giới của sự sống chết, làm biên độ giáo dục vững chắc cho chính xã hội đương thời. Nhiều bậc giảng sư ngày trước đã chỉ rõ cho chúng ta thấy Từ bi khác với Bái Ái hay Tình Thương như thế nào. Nói  dễ hiểu là Từ bi được ví như ánh sáng mặt trời rọi chiếu  khắp nơi, không phân biệt  hàn sang, giàu nghèo. Còn Bác ái chỉ là ngọn đèn phin  nằm trong tay  tham muốn đối tượng , mục đích của người sử dụng. Đó là Ái Kiến không hơn không kém. Vì thế  hai  từ Từ Bi hiện nay đã được sử dụng  rộng rải, không còn là của riêng Phật giáo, nhiều nơi khác đã dùng chữ Từ Bi , chọn ánh sáng mặt trời thay vì ánh đèn pin nhỏ mọn và ích kỷ.

Ở trong mỗi ngôi chùa  thì không đợi đến rằm tháng bảy mới “cúng cô hồn” mà mỗi ngày vào buổi xế chiều đều có các thời cúng thí thực đều đặn. Lớn hơn  thì trong các ngày lễ lớn quan trọng  còn có  lễ Trai Đàn Chẩn tế  quy mô. Các nghi thức Phật giáo mỗi vùng miền  có khác nhau nhưng tựu trung vẫn là   dựa vào oai thấn Tiêu Diện Đại Sỉ, triệu thỉnh các vong linh để mong cầu giải thoát cho tất cà. Đến với những buổi lễ này chúng ta dễ dàng cảm nhận giữa hai cõi Âm-Dương bến bờ nào có bao xa! Cũng có thể, qua đó, đôi khi chính mình lầm lẫn giữa ta và “cô hồn” ai là ai ! Vả cũng ở đó  bạn sẽ hiểu thêm câu thơ trong văn tế thập loại chúng sanh của cụ Tiên điền Nguyễn Du ( 1766 - 1820 ) có đoạn:

Ai đến đây dưới trtên ngồi lại/ Của làm duyên chớ ngại bao nhiêu/ Phép thiêng biến ít thành nhiểu/ Trên nhờ Tôn Giả chia đều chúng sinh..” Rất trùng hợp với ý thơ triết lý của thi hào  Ấn Độ Rabindranath Tagore ( 1861 - 1941 )” Trong sự sống thì nhiều biến thành một/ Trong cái chết thì một biến thành nhiều”.

Như vậy có thể thấy, việc “cúng cô hồn” mang tính  xã hội rất lớn, kết nối được tình thương giữa người và người, giữa hai bờ sống chết. Kiến tạo nên tình đoàn kết nhằm hướng đến một cuộc sống hoàn mỹ và hoàn thiện hơn. Vậy chớ nên đem  cái  nhận thức hạn hẹp, biên kiến của mình để đánh giá  ý nghĩa cao đẹp của tập tục “cúng cô hồn” ấy  của người dân Việt chúng ta.

Ở một góc hẹp khác của mặt bằng xã hội, có những sự thật trần trụi như muốn vỗ đôm đốp vào mặt chúng ta buộc phải nhìn  và suy gẫm, cho dù có muốn tin là sự thật hay không. Trong cuộc thi viết  mang tên “ Sài gòn- TP. Hồ Chí Minh Kỷ Niệm Không Quên” do báo Tuổi Trẻ tổ chức năm 2005, anh Thiện Nhân, một nhân chứng sống của cát bụi lầm than giữa đất  Sài gòn ngày lang bạt cơ nhỡ, đã có bài viết mang tên cộc lốc“Cúng Cô Hồn”. Bài đã đạt giải khuyến khích và đăng trên báo này ngày 02/03/2005. Nội dung bài viết ấy tác giả kể về tháng ngày  đói  khổ, tìm  sự sống  mà  mùa “cúng cô hồn”  hàng năm giúp anh no đủ  nữa tháng ( “cúng cô hồn” ở tư gia chỉ được bắt đầu từ  sau ngày rằm tháng bảy âm lịch cho đến hết tháng). Hết nhà này tới nhà khác, anh và đám bạn lang thang  no đủ “ nhờ  những vật phẩm ”cúng cô hồn “ ấy   giữa đất Sài thành hoa lệ này.  Sau này khi vượt khó vươn lên, có cuộc sống đủ đầy, hằng năm anh vẫn “cúng cô hồn” ngay trước cửa nhà mình và bố thí lương thực cho người  nghèo như để  nhớ ơn năm xưa chính những  khúc mía, bánh tép, bánh quy, đậu phộng ‘cúng cô hồn” giúp anh no lòng đỡ dạ của những người  Sài gòn năm xưa.

Mâm cúng cô hồn của gian hàng ven đường

Dòng sau cùng bài dự thi, anh Thiện Nhân viết” Giờ đây, mỗi năm cứ đến mùa Vu Lan, lẫn trong hương khói tôi như thấy cha mẹ mình hiện về. Cảm thương cho những thân phận cơ nhỡ. Người Sài gòn luôn nhớ ‘cúng cô hồn” cho trẻ con được bữa ăn ngon. Tôi cũng bày biện cúng mà nghe mặn đắng trên môi dòng nước mắt hôm nào kiếm ăn giữa xứ người. Sài gòn không không thiếu những tấm lòng, có khi chỉa qua vài cái bánh trên mâm cúng như một thói lệ  xa xưa còn truyền lại../.”

Trên mặt bằng xã hội, thử một lần đặt chân bước xuống, chúng ta sẽ chạm phải vô số vấn đề, có vấn đề tuy tầm thường nhưng lắm lúc chúng ta sai lầm trong cách nhìn và hiểu (Kiến Hoặc) mà nếu không được lý giài thì sẽ giữ mãi cái sai lầm đó (TƯ Hoặc) là điều cũng dễ thấy.

Vâng ! Vấn đề “Cúng Cô Hồn

 

Dương Kinh Thành

[0][0][0][0][0][0][0][0][0][0][0][0][0][0][0]-

(*) Ba đêm hát Bội.

Các bài cùng tác giả Dương Kinh Thành

 

 

▪ Một Bài Thơ Cho Hai Mùa Xuân - Dương Kinh Thành 

▪ Hàng Ngàn Năm Trước Hoa Sen Mặc Nhiên Đã Là Quốc Hoa -Dương Kinh Thành 

▪ Ngày Mưa Sài Gòn - Nghe Người Con Phật Hát Thương Miền TrungDương Kinh Thành 

▪ Nhân Mùa World Cup Nhớ Về Một ‘Hoàng tử Sĩ Đạt Ta Của Đội Tuyển Italia - Dương Kinh Thành 

▪ Vu Lan & Rằm Tháng Bảy Trong Tinh Thần Dân Tộc Dương Kinh Thành 

▪ Một Góc Nhìn Khác Về Vàng Mã - Dương Kinh Thành 

▪ Vài Suy Nghĩ Về Bài Viết "Bùn Và Vàng Mã" - Dương Kinh Thành 

▪ Chuyện lá cờ Phật giáo ngày Phật đản với bà Trần Lệ Xuân Dương Kinh Thành 

▪ Ba Cái Chết, Một Suy Nghĩ Dương Kinh Thành 

▪ Tết Ta Tết Tây - Tết Của Ai Đây? - Dương Kinh Thành 

▪ Nhạc Sĩ Phạm Duy - “Chàng Dũng Sĩ Và Con Ngựa Vàng” - Dương Kinh Thành 

▪ Mẹ Đánh Tráo - Lời Cảnh Báo Này Hỡi Mấy Ai Nghe ! - Dương Kinh Thành 

▪ Bài Thơ “LỬA TỪ BI” Nói Thay Lịch Sử - Dương Kinh Thành 

▪ “Thi Vương” Thơ Say viết về Phật Đản, Pháp Nạn - Dương Kinh Thành 

▪ Kỷ niệm 50 năm Pháp Nạn: "Lá cờ chỉ là một miếng vải ba xu..." -Dương Kinh Thành 

▪ Góp Nhặt Ven Bờ Từ Cơn Sóng Biển Đông - Dương Kinh Thành 

▪ Phật Giáo Trong Mạch Sống, Hình Thành Và Phát Triển Loại Hình Đờn Ca Tài Tử - Dương Kinh Thành 

▪ Âm Lịch : Ngày Cuối Năm Thấm Thía ! - G.Đ. Dương Kinh Thành 

▪ Đôi Dòng Tiễn Biệt Giáo Sư Tiến Sĩ Trần Văn Khê - Dương Kinh Thành 

▪ Đề Cao Lòng Hiếu Đạo, Từ Nền Tảng Đạo Đức Thực Có Của Phật Giáo Dương Kinh Thành 


▪ 1 2 ▪ >>>